✍️ Аркадий Курочкин
Марий кундемыште туныктымо пашаш кугу надырым пыштен кодышо Михаил Иванович Веткинын шочмыжлан 1 ноябрьыште 140 ий темеш.
Тиде айдеме нерген кызытсе тукым пешыже огешат пале, шонем. А вет тудо шочмо калыкшым сотемдарыше корныш вӱдышӧ тале марий кокла гыч иктыже лийын.
Михаил Иванович Веткин Шернур кундемысе Веткан почиҥга ялыште кресаньык ешеш шочын. Еш чылт йорлыжак лийын огыл. Ачаже мланде пашам ыштен, садым куштен, мӱкшым ончен. Тунеммашыже лийын огыл гынат, шым шочшыжым туныкташак тыршен. Михаил Ивановичын ик изаже сареш колен, весыже Нартасыште ялозанлык школым пытарен, Шернур эмлымверыште ыштен. Эше вес изаже земский училищыште туныктен. Кок шольыжо да шӱжарже Шернурысо кок классан училищым тунем лектыныт.
Михаил Веткинат тӱҥалтыш шинчымашым тиде училищыштак налын. А 1903 ий августышто Вӱрзым земствын стипендиатше семын Озаҥысе туныктыш семинарийын ямдылалтме классышкыже пура. Тудо поснак математикым да естественный наукым йӧратен. Сайын мурен.
Озаҥысе семинарийым тунем лекмек, Михаил Веткин Шернур волостьысо Кугу Коклала ялыште земский тӱҥалтыш школышто кум ий туныкта. 1910–1913 ийлаште Озаҥысе туныктыш инситутышто тунемеш, тулеч вара кок ий Пермь губернийысе школлаште пашам ышта.
1915 ий 6 сентябрьыште Михаил Иванович Веткин мобилизацийыш логалеш, военный училищын курсыштыжо тунемеш, тудлан прапорщик званийым пуат.
1917 ийысе Февраль революцийым военный службышто Вятка олаште вашлиеш. Тудым 106-шо запасной полк комитет членлан сайлат. Тиде ийынак кеҥежым Михаил Веткинын служитлыме частьым фронтыш колтат. 1917 ий октябрь тылзыште 75-ше Сибирь полк дене пырля кечывалвел-касвел фронтышто лийын. 1917 ий мучаште тошто армийым шалатымылан кӧра рото командир Михаил Веткин службым кода да шочмо верышкыже пӧртылеш. Тыште Александр Конаков ден Иван Романов (Одар) дене вашлиеш, нунын ойышт почеш уэш туныктымо пашаш кусна. Шинчымашыжым шотыш налын, тудым Вӱрзым олаште уездысе калык туныктымаш пӧлкаште национальный школ-влак шотышто подотдел вуйлатышылан шогалтат.
Национальный школ-влак тунам эше почылташ гына тӱҥалыныт. Тидлан сай шӱкалтышым 1917 ий 15–25 июньышто Башкирийысе Пӱрӧ (Бирск) олаште эртыше Россий кумдыкысо Икымше марий погын ыштен. Тыште марий йоча-влакым кӱлын туныктышаш, тидлан туныктышо-влакым ямдылышаш йодышымат ончыл верыш луктын каҥашыме.
1918 ий январьыште Шернур волостьышто «Марий ушем» ышталтеш. Тудын погынымашкыже толшо марий-влак, туныктышо-влакын ойышт почеш, Шернур селаште марий туныктышо-влакым ямдылаш семинарийым почаш пунчалыт. Тиде пунчалым илышыш пурташ тыршыше-влак кокла гыч иктыже лачак Михаил Иванович Веткин лийын. Ты йодышым 1918 ий 6–14 июньышто Озаҥыште эртыше Россий кумдыкан Кокымшо марий погыныштат тарватат. Семинарийым вуйлаташ Михаил Иванович Веткиным темлат.Но Шернурышто семинарий огыл, а педкурс почылтеш. Адакат Михаил Веткинын пашам вораҥдарен да сайын шуктен кертме мастарлыкшым шотыш налын, Вӱрзым уезд исполком ден калык туныктымаш пӧлка тудым Шернур педкурс вуйлатышылан шогалтат. Туныктыш семинарийым почмо йодыш умбакырак шӱкалалтын.
Шернур педкурсышто 1921 ий шыже марте туныктеныт, варажым тудым педтехникумыш савыреныт. Михаил Иванович тыште сай коллективым чумырен. Тудын ӱшанле эҥертышышт да полышкалышышт Иван Романов ден Александр Конаков лийыныт.
Шернурышто пашам ыштыме жапыште кӱрылтышыжат лийын. Ончычсо военный еҥ семын тудым 1919 ийыште Йошкар Армийыш налыт. Армий гыч 1921 ийыште пӧртылеш. Шке илыш корныж нерген возымаштыже тудо тыге ушештарен: «Шернурышто мый икмыняр кӱрылтыш дене 1918 ий октябрь тылзе гыч 1923 ий пытымеш пашам ыштенам».
Граждан сар жапыште, Марий автономный областьым йолӱмбак шогалтыме пагытыште туныктымо тӧнежым вуйлаташ каньыле лийын огыл. Шужен ий орландарен, чер шарлен, чодыра шуко йӱлен. Педколлектив ден тунемше-влаклан кочкаш ситараш моткоч йӧсӧ лийын. Йӧра, пасушт улмаш, тушто кертме семын пакча-саскам ончен куштеныт.
Михаил Ивановичын вуйлатыме коллектив марий йоча-влакым туныктымо годым нунын койыш-шоктышыштым, ойыртемыштым шотыш налын пашам ыштен. Тыште тунамсе марий элите кушкын, шуаралтын. Усталык шӱлышан тунемше-влак сылнымут, музык дек шӱмаҥыныт, нунын кокла гыч поэт ден писатель-влак лектыныт. Тысе педагог-влакын тӱҥалтышышт дене тиде кундемыште икымше гана Йошкар Пеледыш пайрем эртаралтын.
Эше иктым палемдашак кӱлеш. Михаил Иванович Веткин Сергей Чавайнын «Элнет» романжын тӱҥ геройжо Григорий Петрович Ветканын прообраз манмыже лийын. Григорий Веткан семынак Михаил Веткин марий калыкын уш-акылжым волгыдемдаш, тудым чыла шотыштат пычкемыш деч эрныктараш тыршен. Шинчымашым налмаште гына тудо шочмо калыкшын сай ончыкылыкшым ужын.
Шернур педтехникум тунам верысе калыкын гына огыл, а Шернур кантонысо моло волость-влакланат культурым шарымаште рӱдер лийын. Тунемше-влак лудмо пӧрт-влаклан полшеныт, библиотекым чумыреныт, драмкружоклам почеденыт. Тыгак кресаньык-влаклан агротехнике дене шинчымашым пуэныт. Техникум вуйлатыше кӱчык жапыште пагалыме еҥыш савырнен. 1923 ийыште тудлан «Паша Герой» чап лӱмым пуымо.
Шернурышто пашам ыштыме жапыште ешым чумыра. Пелашыже, Антонина Степановна Пирогова, педтехникумыштак историйым туныктен. Нунын кок ӱдырышт шочын.
1923 ийыште Михаил Иванович педтехникумым кода да Москош кая, 1923–1925 ийлаште Москосо Кокымшо университетыште кӱшыл педагогике курсышто тунемеш, тичмаш кӱшыл шинчымашым налеш. Тунемме жапыштыжак Народоведений рӱдӧ музейын шанче пашаеҥжылан ышта, 1925 ий кеҥежым музей директор Борис Соколовын вуйлатымыж дене эрвел-финн экспедицийыш коштеш. Веткин деч посна тиде экспедицийыште тыгак мордва этнограф-влак Михаил Маркелов ден Иван Бондянов, удмурт Кузебай Герд, марий Валериан Васильев лийыныт. Михаил Иванович Марий областьысе икмыняр кантонышто илыше марий-влакын сурт-печыштым, тичмаш налмаште материальный культурыштым шымлен.
Тудо умбакыжат Москоштак шанче пашам шуен кертеш улмаш, но шочмо кундемыш пӧртылеш, йӧратыме туныктымо пашашкыже ушна. Марий областьысе калык туныктымаш пӧлка вуйлатышын алмаштышыжлан шогалтат. 1926 ий октябрьыште РСФСР Просвещений наркоматыш методист-инспекторлан пашаш ӱжыт. Но 1927 ий сентябрьыште адак Йошкар-Олаш пӧртылеш, ынде тыште педтехникумым вуйлаташ шогалтат.Икмыняр жап гыч Козьмодемьянск педтехникумыш туныкташ колтат. Директор Игнатий Митюк Михаил Ивановичлан пуымо характеристикыште воза: «1928 ий 1 март гыч 1930 1 сентябрь марте тыршыме жапыште Веткин шкенжым туныктымо дисциплиным келгын палыше, национальный кадрым ямдылымаште тунемше ден туныктышо-влакым кумылаҥден моштышо пашаеҥ семын ончыктен».
Ме раш каласен огына керт, молан верч Веткиным Козьмодемьянскыш колтеныт улмаш, но ужына: пашаже туштат воранен толын. Кум ий гыч уэш Йошкар-Олашке пӧртылеш, икмыняр жап педтехникумышто туныкта, МарНИИ-штат ышта. 1932–1933 тунемме ийыште пединститутын доцентше лийын. Тыште тыршымыж годым школышто политехнизаций йӧн дене туныктымым шыҥдарыме йодышым тарватен, илышыш пурташ тыршен. 1932 ийыште Учпедгиз тудын «Штэн тунемына»(луд: пашам ыштышыла тунемына. – Ред.)3 ден 4 класслан учебникшымат савыктен. Тылеч посна икмыняр статьям тӱрлӧ вере марла да рушла печатла.
Пединститутышто туныктымаш деч кӱшкӧ варажым тудын карьер тошкалтышыже кӱзен огыл. Тидлан, очыни, партийыште шогыдымыжо чаракым ыштен. Адакшым верысе ВКП(б) организацийым вуйлатыше коклаште тудын нерген националист семын шонымаш лийын. «М.И.Веткин националист койышыж дене ойыртемалтеш» манын ойленыт. Тыге титаклымаш НКВД дечат ӧрдыжеш кодын огыл. Буржуазный националист улмо йолам ыштыше материалым эше 1931–1932 ийлаштак тудын ӱмбак погаш тӱҥалыныт.
Михаил Иванович Веткиным 1936 ий 20 октябрьыште арестоватленыт, Марий кундемыште буржуазный националист организацийын ик вуйлатышыж семын титакленыт. ВКП(б) Марий обкомын 1937 ий 19–21 мартыште эртыше петырналтше пленумыштыжо тудым Леонид Мендияров, Владимир Мухин, Валериан Васильев, Фёдор Егоров да моло-влак дене пырля Рӱдӧ Марий Ушемыште пашам ыштымылан титакленыт. Шернур педтехникумышто контрреволюционер да националист кадрым ямдылен шоген маныныт. 1938 ий 11 майыште Михаил Иванович Веткинлан титаклыме ойым каласеныт, СССР Кӱшыл судын Военный коллегийже тиде кечынак лӱен пушташ ыштен. Капшым Озаҥ оласе Архангельский шӱгарлаш тойымо. Теве тыгай мучашым муын шочмо калыкше верч чон йӱлен илыше, тыгак чон пыштен пашам ыштыше эше ик чолга, ушан, тале марий еҥ.
Шернур марий Михаил Иванович Веткин марий сотемдарче (просветитель), кундемыштына туныктымаш пашам моштен вораҥдарыше педагог семын историеш кодын. Веткинын рольжо шочмо калыкын культуржым куштымаште, мер чолгалыкшым, самосознаний манмыжым нӧлтымаште кугу. Но чаманен каласыман, кызытсе тукым тиде еҥ нерген кӱлеш семын ок пале, ок шарне, шонем. Нигушто чап оҥа, бюст, урем лӱм уке. Шарнымаш кызытеш Шернурысо А.Конаков лӱмеш тоштер-ончер комплексыште гына аралалтеш, да тыгак Марий биографий энциклопедиеш палемден кодымо.
Снимкыште: Шернур педтехникумысо драмкружок. 1921 ий.
Аркадий Курочкинын фоторепродукцийже-влак.
Савыкташ Геннадий Сабанцев ямдылен.
