Геннадий Сабанцев
Руш поэт, кусарыше, Марий комсомолын Олык Ипай лӱмеш премийжын лауреатше Алексей Смольниковын шочмыжлан 24 июньышто 100 ий темын.
Справке
Алексей Степанович Смольников (шочмыж годым Адольф лӱмым пуэныт улмаш) кызытсе Удмурт Республикысе Сарапул олаште шочын. Ачаже партий пашаеҥ лийынат, тудым тӱрлӧ вере пашам ышташ кусаркаленыт. Ончыкылык поэт Сургут олаште икымше классыш каен, кыдалаш школым Ханты-Мансийскыште пытарен. Кугу Отечественный сарыште кредалын.
Сар деч вара Москосо А.М.Горький лӱмеш Литератур институтым тунем лектын, ик жап ВЛКСМ ЦК-ште инструкторлан ыштен, варажым литератур пашаште тыршен.
2000 ий 2 январьыште илыш гыч каен. Москошто тойымо.
…1975 ий, октябрь тылзе. Йошкар-Олаште самырык автор-влаклан «Сылнымут шыже» семинар-каҥаш кокымшо гана чумыралтын. Тудо кок кече эртен. Кокымшо кечынже, семинарым официально тӱчмек, кас велеш самырык поэт-писатель-влакым тӱрлӧ пашаче коллективыш вашлиймашке наҥгайышт. Шарнем, мый да эше икмыняр еҥ поэт Семён Николаевын вуйлатымыж дене Йошкар-Ола деч мӱндыр огыл Нурма селасе (марлаже Пиясир маныт) клубыш мийышна. А Йошкар-Олаш пӧртылмеке, Семён Васильевич мылам да Альбертина Ивановалан ойла: «Тендам «Советский» унагудыш наҥгаем. Тушто Моско поэт Алексей Смольников мыйым вуча…» Ме паленна: Алексей Степановичым тунам руш поэзий секцийым вуйлаташ лӱмын ӱжыныт.
Алексей Смольниковым тыге икымше гана лишке ужым. Тудо мыйын нергенат изиш йодышто. (Тунам Марий кугыжаныш университетыш тунемаш гына пуренам ыле). Ӱстелтӧрыштӧ шинчылтмек, чеверласен каяшат жап шуо. Но лӱмлӧ поэт-влак студент-влакым шкеныштым гына ышт колто. Шыже йӱр изиш выжгыктыме йымалнак мемнам университетын тӱшкагудыж марте ужатен кондышт… Ятыр кас лийын, уремыште эртен кайыше еҥжат уке гаяк. А Алексей Степанович, Альбертина Иванова ден когыньнам кидпӱан гыч налын, тӱшкагудо марте вӱден тольо. Воктене Семён Николаев ошкыльо. Мыйын чонемлан тунам туге чучо, пуйто тале поэт-влак эше нӧргӧ автор-влакым литератур, поэзий корныш вӱден пуртат… Альбертина Петровналан тидым ушештарем да, «Ом шарне» манеш. А мый нигунам ом мондо, вет тиде кас сылнымутысо илышемын ик эн волгыдо ойыпан татше лийын…
Алексей Смольников марий поэзийын веле огыл, моло калык-влакын поэзийыштынат поро таҥже ыле. Марий поэзий да поэт-влак нергенжетудо ик почеламутыштыжо тыге каласен:
Тора гыч Пушкинын мур-вачым ужынна,
Чавайнын вачыжат нӧлталтын кӱшкӧ.
Родем-влак! Икте корнына, чонна,
Санденак муро-келшымаш ок йӱкшӧ…
(Сем.Николаев кусарен)
Руш поэтРоссийысе калык-влакын вашкелшен илымыштым нимо деч кӱшкӧ шынден, шкежат тӱрлӧ йылман поэзийым руш йылме гоч лишемдашкугупашам ыштен коден. Тыге тудын кусарымыж дене рушла йоҥгалтыныт одо Кузебай Герд, Ашальчи Оки, Флор Васильев, хант Микуль Шульгин, коми Альберт Ванеев… Нунынпеленак марий-влакымат рушла «кутырыктен». Марий мланде, марий калык, марий поэзий нерген тудо эн ончычак Миклай Казаков да Чалай Васлий денеиквереш Москосо А.М.Горький лӱмеш Литинститутышто тунеммыж годымак шуко колын. А Марий писатель ушемын 1975ийысе «Сылнымут шыже» семинарым вуйлаташ ӱжмыж деч вара руш мутмурызынчонжо марий поэзий дене путырак чот кылдалтын. Шке мурпашажын пелыжымак докан кусарыме сомыллан ойырен. Тудлан кӧра Миклай Казаковын, Василий Регеж-Гороховын, Альбертина Иванованпочеламутышт Москваштат, Йошкар-Олаштат рушла печатлалтыныт. Но эн пеҥгыде усталык кыл Семён Николаев дене лийын. Алексей Смольниковын кусарымыж дене уста марий поэтын кок тӱвыргӧ поэзий книгаже: «Окна моего детства» ден «Бессонница» – савыкталт лектыныт.
А марий поэзийым кумда руш лудшылан палдарымаште эн суапле пашаже – Олык Ипайын«Время расцвета» книгажым кок гана савыктымыже. Мемнан комсомол мутмурызынам Алексей Смольников моткоч чаплын кусарен. Таклан огыл лач тиде пашажлан Марий комсомолын Олык Ипайлӱмеш премийын лауреатше лӱмым налын…
Шкенжын возымаштыже тӱҥ верым сарым каргыме, тыныслык верч шогымо теме налын. Сарыш кугу таул пытышаш лишан логалын гынат, тудын йӧсӧ-кочыжым ятыр ужын. «Пытартыш экзаменым ме 1944 ий 10 июньышто кученна. Эрлашыжым эрдене мыланна аттестатым пуышт, а 13 июньышто армийыш наҥгайышт» – шарналтен Алексей Степанович. Ноябрь тылзыште фронтыш логалын, артиллерий батальон пелен 1945 ийыште Польшым да Германийым фашист-влак деч утарымаште кредалын.
Война гыч огыт пӧртыл, тый арам
Тынар ӱшандараш тӧчет укемак… –
каласен тудо ик почеламутыштыжо. Сар гыч салтак илыше пӧртылеш гынат, тудо садак ӱмыр мучкыжо пеленже ила – ойлынеже поэт.
Мутмурызо Алексей Смольников эре корнышто, эре у вашлиймаште лийын. Тыгай чытамсырлыкын ниможат ок йом,чыла изин-изин, но пеҥгыдын поэзийышке пура. Тыгак Марий Элна нергенат ойлаш лиеш. Шуко гана Йошкар-Олаште лийын, шокшын вашлийме кумылжым чоныштыжо эре ашнен. Тудлан пӧлеклыме почеламут аршаш гыч шке мутшо денак ушештарена:
Кужун-кужун ила эше йӱксавыш
Я пӧртыштем, я чоныштем…
Куку йӱкан полмезе жапыш
Мый угыч пуйто чоҥештем.
Марий поэзийын поро таҥжым шарналтен, ик почеламутшым марла лудаш темлена. Тудым шке жапыштыже Семён Николаев кусарен.
Алексей Смольников
Ныл имне нерген балладе
Тидын дечын вара пагыт шуко эртен…
Имньым шахте гыч луктыныт кӱшкӧ нӧлтен.
Корно мланде йымалне пеш лыкын-лукан,
Вик пелйӱд гычын кечышке имньым лукман.
Кӱшкӧ нӧлтшӧ клатыш вӱда шӧрмычкыл,
Ӱлнӧ ыштыше-шамычын кӱшнӧ шӱм-кыл.
Йӱк лукде, понар тулым пырля иземдат
Да ныл имне оржам ласкаҥден ниялтат.
Нелын варгыже кӱшкыла нӧлтымӧ клат,
Йыҥыса имне дене айдеме коклат.
Кечыйол шахте гоч мундырам пӱтыра,
А ужар мланде мучко шарла тӱтыра.
Ночко пуным рӱзалын, пӧрткайык тӱшка
Леве вӱдыштӧ йӱштылын-чывыл лӱшка.
…Вигак клатышке – тиде шӧртнялге прошма –
Пура волгыдо шер, пуйто теҥыз ошма.
Имне кондыштшо мане йолташлан: – Наҥгай!
– Сокыр лийыт кӱшан, – мане весе, – ом кай!
Чыла деч савырнен, лукто кумшо: – На-ян,
Тувыр дене шинчаштым азанла пидман.
– Теве… нылыт… патрон, – кӧргӧ йӱк пелешта.–
Тушто уло чоҥга – мый манам палашда!..
Клат воктене ныл имне рокмен тошкыштеш.
Нунылан шучко волгыдо, ой, лишне пеш.
…Тидын дечын вара пагыт шуко эртен,
Имньым шахте гыч луктыныт кӱшкӧ нӧлтен.
Ынде шахтыште лач машина йӱк йоҥга,
Пурымаште нӧлтеш кызытат ныл чоҥга.
Снимкыште: 1981 ий мартыште Москошто Марий литератур да искусство кечыла годым марий литератор-влак Василий Юксерн (шола гыч икымше), Альбертина Иванова (нылымше), Александр Селин (кудымшо), Василий Регеж-Горохов (кандашымше), Семён Вишневский (латикымше)Ю.Гагарин лӱмеш Сарзе-юж академийыште улыт. Семён Вишневский воктене шола велне – Алексей Смольников.
Фотом Альбертина Иванован архивше гыч налме.
