Республикыштына кинематографийым вияҥдыме йыжыҥ ик эн виянлан шотлалтеш.
Лу кинозал
2022-2023 ийлаште Элысе кинематографийым социал да экономике могырым вияҥдыме фонд (Кино фонд) полшымо дене «Сфера» (Килемар), «Премьер зал» (Марий Турек), «Премьера» (Кужэҥер), «Медведево» (Медведево), «Успех» (У Торъял), Я.П.Майоров-Шкетан лӱмеш (Оршанке) да «Юнга-фильм» (Козьмодемьянск) кинозал-влакым почмо. Шым залыште чылаже 1256 еҥлан вер келыштаралтын. А 2024 ийыште эше Морко («Звёздный»), Шернур («Легенда») да Звенигово районысо Красногорский посёлкышто («Мир») кинозал-влак шке омсаштым почыныт. Ты паша «Тӱвыра» нацпроект полшымо дене шукталтын.
Кундемыштына тиде йыжыҥыште шуктымо пашам республикысе Калык усталык да тӱвыра ден каныме паша шотышто шанче-методике рӱдер эскера.
Йоҥгыдо, цифран у оборудований дене пойдарыме да пушкыдо пӱкеным келыштарыме зал калыкын йӧратыме верышкыже савырныже манын, районысо тӱвыра пашаеҥ-влаклан шуко тыршашышт, тӱрлӧ акцийым эртарашышт перна.
– Тӱҥалтыште эше можым-кузежым шкеат умылен шуктен огынал. Рӱдерыште киноискусство дене методист семын мый пашам тӱҥалынам веле ыле, садлан шуко лудаш, тунемаш, кычалаш пернен, – палдара Калык усталык рӱдерын методистше Галина Петухова. – Нине зал кокла гыч Марий Турек районысо «Премьер-зал» пашам вигак чолган ворандарен колтен. «Заря» каныме рӱдерыште ончычсо кинотеатр олмеш почмат лачеш толын. Кызытат тушко изижге-кугужге куанен коштыт. Райрӱдӧ деч мӱндыррак ялла гыч йоча-влакым школ автобус дене кондыштарат. Сеанс тунар чӱчкыдын огеш эртаралт гынат, кажне гана зал тич ончышым чумырат.
Кино фондын условийже почеш уэмдыме заллаште кином идалыкыште 200 кече ончыктышаш улыт: идалыкын икымше пелийыштыже 100 кече да тунарак –кокымшо пелийыште.
Чынжымак, кызыт ынде яллаште илыше-влакат оласе семын кином ончен кертыт. Районласе кинозалыште ончыкталтше фильмлан кокла шот дене 250-300 теҥгем тӱлыман. Шоналташ гын, оласе частный кинотеатр-влак дене таҥастарымаште, тиде ак нимынярат шерге огыл. Садлан, ала-кушко торашке кайыде, Российыште войзымо кином уло еш дене ончаш шергыш ок шу.
Адакшым нине лу кинозал «Октябрь» кинотеатр семынак DCP-формат дене пашам ыштат. Нуно премьерный показыш лектын кертыт.
Кӧ эскера?
Кинозал-влакын пашаштым районлаште рӱдӧ клуб системым вуйлатыше эскера. Кином ончыктымо гыч пурышо окса рӱдӧ клуб системын парышыжлан шотлалтеш.
– Калыкым кумылаҥдыме да кином ончыктымо деч оксам ыштен налме шотышто Курыкмарий районысо рӱдӧ клуб системе вуйлатыше Дмитрий Захаров деч молыланат тунемаш уто огыл. «Юнга-фильм» кинозал ий гыч ийыш шийвундо лектышым кугемда. Пашам саемден колташ манын вуйлатыше Санкт-Петербургышто Кино фондын эртарыме семинарышкыжат миен коштын, – палемдыш Галина Никоноровна. – Тӱрлӧ акцийым эртарыме дене калыкым кумылаҥден моштат, соцкыл лаштыкыштымат моторын, сымыстарышын вӱдат.
Эше кудыт …
2025 ийыште, «Еш» нацпроект дене келшышын, Советский («СайКино»), Параньга («Мир»), Юрино («Легенда»), Приволжский («Приволжский») посёлкылаште, Шернур район Кукнурышто («Немда») да «Лесная сказка» тазалыкым пеҥгыдемдыме комплексыште («Лесная сказка») кинозалым почыныт. Чынрак каласаш гын, нуно вес семынрак маналтыт – Аудиовизуальный контентым йӱкаҥдыме рӱдер.
– Мо дене нуно ойыртемалтыт? Тиде йодыш шукыштым ӧрыктара: нуно мультимедийный проектор дене кином ончыктат, кинотекыште регистрироватлалтыныт. Кинотека – тиде кино библиотеке. Тиде залыште шонымо семын кеч-могай кином ончыктен кертыт, – умылтара Калык усталык рӱдерын методистше. – Утларакше совет жапысе кином ончыктат.
А лӱмышт ойыртемалтше
Кажне районышто кинозалым ойыртемалтшын лӱмденыт, поснак марий шӱлышан лӱм кумылым вӱчка. Лӱмыштым кӱшнӧ возымаште ужаш лиеш.
– У кинозалым «Юнга-фильм» киностудий лӱмеш тыге манын лӱмденна. Тудым жапше годым курыкмарий режиссёр, Российын да Марий АССР тӱвыран сулло пашаеҥже Анатолий Дмитриевич Амельченко вуйлатен, – палдарыш Курыкмарий рӱдӧ клуб системым вуйлатыше Дмитрий Захаров. – Пагалыме да лӱмлӧ еҥ нерген йоча да самырык-влакат палышаш улыт, садлан нунылан тудын нерген чӱчкыдынак каласкалена да лӱмынак стендым ямдыленна. Фойештына тудо тӱҥ верым айла.
– Уэмдыме чапле залым ойыртемалтшын лӱмдаш, тыгодым Марий кундемыште илымынам шотыш налаш тыршенна. Тӱвыра пашаеҥ-влак чыланат ушнам пудыратенна да «СайКино» манын лӱмденна, – каласыш Советский районысо рӱдерым вуйлатыше Татьяна Ворожцова. – Мемнан зална нылле веран. Калыклан ончыктымо икымше кинона «Мышиный переполох» ыле. Тудо кызытат эн йодмашанлан шотлалтеш. Фильмыш йоча-влак веле огыл, ийготан-шамычат шукын толыт. Тыге нуно жапым пайдалын эртарат да эн тӱҥжӧ – самырык пагытыштым шарналтат. Тауштен лекмышт кумылым нӧлта. Кугурак-влак коллектив денат ончаш толыт, мутлан, «Тайна адмирала Ушакова» фильмлан ончылгоч йодмашым пуат.
Мӱндыр яллаштат почман
Шукерте огыл Калык усталык рӱдерын методистше Галина Петухова да районласе икмыняр кинозал вуйлатыше Москош, Кино фондын эртарыме вашлиймашкыже, миен коштыныт. Российын тӱрлӧ регионжо гыч погынышо участник-влак шке кундемыштышт кином ончыктымо пашашт, ситыдымашышт да сеҥымашышт нерген каласкаленыт. Тиде погынымаш гыч Галина Никоноровна «шулдыраҥын» толын.
– Эше икмыняр районышто кином ончыктымо у кумдыкым райрӱдӧ деч тораштырак верланыше яллаште, мутлан, тоштерыште я библиотекыште почаш шонымаш уло, – палемдыш киносымыктыш дене методист. – Вет республикыштына кинозал-влакым почмо дене Россий кино искусствыш корно почылто, тыге мемнан кундемыште Россий кӱкшытан фестиваль, кинофорум-влак эртаралтыт, да чапланыше киноартист, режиссёр-влак дене вашлийын мутланаш йӧн ешаралтеш.
Иктешлыме семын
Ныл ий (а южышт шагалракат) жапыште калыкын киносымыктышлан шӱмаҥмыже сайынак палдырна. Тушко йоча-шамыч дене пырля кугурак-влакат йӧратен коштыт.
– Лу кинозал гыч Марий Турек, Курыкмарий, Медведево, Морко районлаште кином ончыктымо да тушко калыкым кумылаҥдыме пашам моштен виктарат. Тыгак Звенигово районысо Красногорскийыште да Шернурышто кином ончыктымо дене шийвундым ыштен налме дене нине кинозал-влак ончыл радамыште улыт, – шкешотан иктешлымашыж дене палдарыш Галина Никоноровна.
Алевтина БАЙКОВА
Фотом Калык усталык рӱдерын архивше гыч налме
