Еленеа Эшкинина
Тений «Марий Эл» ий полатын кокымшо пачашыштыже верланыше «Марий Элын спорт чап музейже» экспозиционно-выставочный площадкыште икмыняр у экспозицийым почыныт.
Экспозиций-влак дене тоштерым вуйлатыше, Медведево посёлкысо 2-шо №-ан школышто историйым туныктышо, Кужэҥер районын шочшыжо Иван Малинин палдара.
Ончычсо министрын экспозицийже
– Икымше у экспозиций Марий Элын ончычсо спорт министрже Владимир Чумаковлан пӧлеклалтын. Лач тудын вуйлатымыж годым республикыште у спорт объект-влак чоҥалтыныт. Мутлан, тачысе саманлан келыштаралтше ий полат, ийме бассейн, «Марий Эл Арена» манеж, специализироватлыме спорт комплекс-влак да молат. Теве ты витрине шкеж да тудын пашаж дене палдара. Владимир Михайлович футболым чот йӧратен, сандене кертмыж семын «Спартак» футбол клублан полшашак тыршен. Футболист-влак Юл кундем федерал округышто модыныт, сеҥымашышт денат куандареныт. Владимир Чумаков – футбол дене СССР-ын спорт мастерже, РФ физический культурын сулло пашаеҥже (1992 ий). II степенян «За заслуги перед Отечеством» орденын медальже (2005 ий) дене палемдалтын. Эргыже Владимир Чумаковын наградыже-влакымат конден, – ончыктен-ончыктен каласкала Иван Алексеевич.
ГТО
– Кокымшо у витрине ГТО всероссийский комплекслан пӧлеклалтын. Пытартыш жапыште изижат, кугурак ийготан еҥ-шамычат нормативым шуктымашке кумылын ушнат. Тудын пайдаж нергенат тоштерыштына пален налаш лиеш, вет кызыт оксам тӱлыман тренировкылан, секцийыш коштмылан шийвундым пӧртылташ йӧн пуалтын. Ял ден район рӱдерлаште тӱрлӧ спорт площадкым келыштарат. ГТО-м сдатлыше шӧртньӧ знакын озажлан, самырык-влак кокла гыч вузлашке тунемаш пурашат балл ешаралтеш. Адакшым тӱрлӧ спорт объект омсажым почын. Кумылет гына лийже. Кӧ физкультур дене пеҥгыде кылым куча гын, тудын капкылжат лывырге, тазалыкшат пеҥгыдырак. Кызыт кеч-кӧ, спортын шканже келшыше видшым ойырен, идалыкын кеч-могай пагытыштыже заниматлалтын кертеш. Тидлан жапым гына чаманыман огыл, – палдарыш кокымшо экспозиций дене тоштер вуйлатыше.
Триатлон
Спорт чап тоштер тӱжвал тӱсшым вашталтен. Ару, йоҥгыдо да чылажымат шотыш налын келыштарыме. Мыйынат вуем кок велыш пӧрдеш. Чылажат пеш оҥай, мыняр лӱмлӧ спортсмен, тудын илыш корныжо, сеҥымашыж нерген тыште пален налаш лиеш! А теве кумшо витрине мемнан тале триатлонист-шамычлан келыштаралтын. Тидлан амалжат уло: ты вид дене спортсменна-влак Россий кӱкшытыштат сеҥышыш лектыт, тӱнямбал кӱкшытыштат ойыртемалтыт. Триатлонышто кум видым шуарыман: иймашым, велосипед дене кудалмашым да куржталмашым. Тыште Йошкар-Ола гыч триатлонист Елена Данилован вымпелжым, медальже-влакым ончыктымо. 2016 ийыште Елена Европын первенствыштыже чемпион лийын.
– Тудо шкежак ты тоштерыш толын, Европышто таҥасымашыж дене палдарен. Ойжо почеш, велогонкышто кудымшо, иймаште визымше лийын, а 20 километрыште таҥасымашыже ӱмырешлан ушешыже кодын. «Ик жап ик эн ончылно куржынам, вара шижам, почешемак ӱдыр куржеш. Вий пытыме гай лие, тунам мыйым француженка ончылтыш. Ончаш мийыше-влак кокла гыч ик ӱдырамашын йӱкшӧ пылышемлан солныш. «Лена, шарне, руш-влак нигунам огыт сдаватлалт!». Уло вий-куат дене чымалтым, финишыште тунам икымше лийынам», – мане Елена.
Теве тренер, триатлон дене Российын спорт мастерже, спецоперацийын ветеранже Вячеслав Васильевлан вер ойыралтын. Тудо чӱчкыдын шке воспитанникше-влакым тышке экскурсийыш конда.
Республикыште триатлон сайын вияҥеш. Ты вид дене Марий Элыште ик гана веле огыл всероссийский таҥасымаш эртаралтын. Тушко тале спортсмен-влак чумыргат, – плакатым, витринысе экспонат-влакым, фото-шамычым ончыктен, кумшо у экспозиций дене палдарыш Иван Алексеевич.
Тӱнямбал кӱкшытыштӧ
Тоштер вуйлатыше Иван Малининын умылтарен каласкалымыжлан куанен ӧраш веле кодеш, вет лӱмлӧ, тӱнямбалне чапланыше кажне спортсмен нерген ешартыш увер дене палдара. Оҥай историйымат шарналташ огеш мондо. Йӱлышӧ шинча дене айдемын чонышкыжак намиен шукташ тыршен каласкалымыже келге шинчымашан улмыжым пеҥгыдемда. Толшо уна-влаклан экскурсийже моткоч пайдале. Вет кажне спортсменын я командын, физкультур дене кылдалтше еҥын – шке пӱрымашыже, шке историйже.
Поснак кугу вер Марий Турекын шочшыжо лӱмлӧ спортсмен, тренер, дзюдо дене тӱнямбал категориян судья, гид Виталий Силинлан ойыралтын. Тудын нерген посна урокым эртараш лиеш. Марий пӧръеҥ япон йылме дене мутланен, ты калыкын философийжым шымлен, эсогыл книгам возен.
Экскурсийым – у йӧн дене
Спорт тоштерым вуйлатыше толшо-влаклан экскурсийжымат пеш оҥайын эртара, поснак – йоча-влаклан. У йӧным кучылтеш. Тоштерыште уна-шамыч пуйто икмыняр этапым эртат. Изи йыҥгыр йӱкат, пушкыдо кӱпчыкыштӧ шинчен колыштмашат, эрвел шӱлыш дене пайдаланымат пеш оҥайын чучыт.
– Мый школышто пашам ыштем, сандене ужам да шижам: кужу жап каласкалыме годым йоча-влак ноят. Адакшым чылажым шарнен шукташ огеш лий. Школышто, урок кокласе, мутлан, канышлаште тӱрлӧ зоным кучылтына. Тыштат тидым ышташ тыршем. Экскурсийлан старт омсадӱрым эртыме деч вара вигак пуалтеш. «Кушечын шочмо-кушмо вер тӱҥалеш? Теве тиде Спорт чап тоштерыште улшо ӱшанле йолташ, пеҥгыде айдеме-влак деч…» – манам.
Вара эн ончыч музей почылтмо дене палдарем, тудлан тӱҥалтышым ыштыше Михаил Андреевич Шалагин нерген каласкалем. Тыге иктаж лу минут шоген колыштыт. Экскурсий оҥайын эртыже, тӱткышым саемдаш манын, жапын-жапын, йыҥгыр йӱкым луктам. Вара чылан пуфикыш шинчыт. Тыге иктаж 20-25 минут колыштыт. Япон релаксымат пуртен колтем. Тидын дене Виталий Силин пайдаланен. Черетан этапыште, кидым кӱшкӧ нӧлталын, «Ос!» манын кычкыралына. Тыге нойымаш, стресс деч кораҥына да умбакыже каена. Тидат полша.
Шымлат, сеҥат
Иван Алексеевич воспитанникше-влакымат тӱрлӧ конкурсыш уша. Россий кӱкшытыштӧ сеҥышыш лектыт. Мутлан, «Наука побеждать» патриотизм шӱлышан туныктымо проект дене келшышын, самырык шымлызе-влакын всероссийский конференцийым налаш. Тушто Марий Элын чапшым Медведево район гыч 7-11 класслаште тунемше-шамыч араленыт. Историй секцийыште Иван Малининын вуйлатымыж дене 10-шо классыште тунемше-влак Яна Скрипкина ден Софья Нехорошкова «История одного значка» (Марий Эл физкультурын пионерже-шамыч) проектышт дене 3-шо верыш лектыныт. Эше идалык гыч Яна Скрипка тиде конференцийыштак «Ната Бабушкина: последний прыжок парашютистки» проектше дене эн сай семын палемдалтын.
– Пашамым, тыгак историйым шымлаш моткоч йӧратем. Воспитанникем-влакат шке кундемнан, элнан историйыштым пален кушкышт, шонем, – манеш Иван Алексеевич.
Кужэҥер район Руш Шой кыдалаш школышто туныктымыж годым Иван Малинин 1981 ийыште историй-этнографий тоштерым почыныт. Тӱрлӧ экспонатым иктыш чумыреныт. Варажым ик жап Йӱдвел кундемыште пашам ыштен. Туштат Йӱдвелысе тӱп калык-влакын историйышт дене кылдалтше тоштерлан тӱҥалтышым ыштен коден. Верысе калыкын ойыртемалтше илышыжым, вияҥмыжым, пашажым почын пуаш тыршеныт. Марий Элыште Спорт тоштер пеш поян. Выставкыште спортын ик курымаш историйже почылтеш. Тек умбакыжат тудо пойдаралтеш, аралалтеш, тек самырык тукым тале спортсмен-землякна-шамычын примерешышт пеҥгыдем кушкыт, элнан ӱшанле шочшыжо лийыт.
Елена Эшкининан фотожо.




