Юл кундемысе изи ола кузе федерал кӱкшытыштӧ туризмын рӱдерышкыже савырнен кертын? Шочмо йылмым цифран йӧныш кусарымаш регионысо экномиклан полшен кертеш мо? Кунам калыкын национальный генийже Андрей Эшпайын семжым колышташ веле огыл, памятникшыланат вуйым саваш йӧн лиеш? Марий Эл вуйлатыше Юрий Зайцевын «Российская газета» савыктышлан интервьюжым лудаш темлена.
– Юрий Викторович, Те медиакумдыкыштат моткоч чолга улыда, шуко путешествоватледа. Марий Эл туризм вияҥдыме дене ончыко кайыме шижалтеш. Но чек-влакым почыт гын, республиклан угыч йотэл-влак дене таҥасаш логалеш вет, сандене палыме шуэш – турист-влак молан лач тендан республикым ойырен налшаш улыт?
– Ме петырыме чек жапым чытен лектынна веле огыл, тудым трамплин семын кучылтынна. Лектышат вигак палдырнен: 2025 ийыште гына республикыш 1,3 миллион уна толын каен. Тӱҥ задачына – ончычсо семынак ойыртемалтше кодаш. Молан мемнан деке толыт? Икымше – тиде виян кундемна да ойыртемалтше калыкна. Марий калыкын тӱвыраж ден йӱлаже тоштер экспонат-влак огытыл, а тачысе илышнан ужашыже улыт.
Кокымшо – ме «экологий терапийлан» кугу верым ойырена. Тиде мотор вершӧрна веле огыл, чоным луштараш полшымо амал дене шып йогышо эҥер вӱд дене ийын кошташ, заповедный чодырасе глемпингыште илаш, вийым погаш лиеш.
Кумшо – мемнан рӱдолана Йошкар-Ола. Тиде ямде архитектур театр, туштыжо европысо эстетике ден марий сыным келыштарыме.
Нылымше – тиде магнит семын шупшшо событий-вла: «Марий теле», мыскара да койдарчык «Васюки фест» фестиваль-влак, «Йошка Еш» гастрономий пайрем. Тидыже толын каяш веле огыл, отпускым ты жаплан келыштараш амал. Ме Турций але Альпе дене огына таҥасе, но уна-шамычлан ойырен налаш йӧным темлена: ойыртемалтшым, палыдымым да моткоч унам вашлийын моштышо кундемым. Да тыгайым, кушко уэш да уэш пӧртылмӧ шуэш.
– Марий Эл – тиде туризм гына огыл, виян экономике: промышленность, агрокомплекс сай кӱкшытыштӧ улыт. Кызытсе куштылго огыл жапыште вияҥме кӱкшытым кузе араледа?
– Икмыняр тӱҥ амал уло. Иктыже – кӱкшӧ технологиян промышленность. Кугу тӱткышым оборонкылан да радиэлектроникылан ойырена. Ялозанлыкна мемнан веле огыл «пукша», элнан 70 регионышкыжо кочкыш сатум колтена. Юл кундем федерал округышто чыве да сӧсна шылым ыштыме, пакчасаскам ончен куштымо дене ик эн ончылно улына.
Нелылык уке огыл: санкций-влак темдат, кредит политикат чоткыдо. Тиде амал денак ме бизнеслан адресно полшена. Тений гына промышленностьым вияҥдаш 125,5 миллион теҥгем ойырена, кугурак ужашыже – федерал окса. У оборудованийлан, льготан лизинглан субсидийым ойырена.
Кодшо ийын 90 миллион теҥге субсидий дене 8 заводым модернизироватыме. Полышым ойырымо шкешотан экосистемым ыштенна: промышленностьлан вияҥаш полшышо фонд гыч тӱҥалын, «Мой бизнес» рӱдер марте. Политике бизнеслан гына ынже лий, а тудын дене пырля ошкылжо манын, Промышленностьым вияҥдыме шотышто советым чумырымо. Тушто станок воктене пашам ыштышыжымат, предприятий вуйлатыше-шамычымат колыштына.
– Те итальянла, французла сайын мутланеда, тидын годымак марий йылмым арален кодымылан да цифровизаций пашалан кугу верым ойыреда. Тидыжым школлаште англичан йылмым туныктымо дене таҥастарымаште утларак кӱлешанлан шотледа?
– Чын, икмыняр йылмым палыме утларак йӧным почеш. Но шочмо йылме – тиде калыкын чонжо, поснак марий-влак гай шагал чотанлан. Ме тудым йомдарена гын, шкенан ойыртемалтше ужашна деч посна кодына. Сандене цифровизаций – тиде модный шомак огыл, а арален кодымо йӧн. «Яндекс» дене пырля нейросетьым туныктенна, ынде Марий Кусарыше сай лектышым ончыкта. Тиде – ончыко ошкыл! Самырык-влак текстым кусарен кертыт, чатлаште икте-весе дене мутланат – марий йылме цифран средаште ила.
Англичан йылмымат тунемман, вет тудо тӱнямбал наукыш да тӱвыраш окнам почаш полша, но шочмо йылмым шӱкен лукшаш огыл. Пеҥгыде тукым-вож да виян шулдыр – тиде моткоч сай формуло: шочмо йылме вож семын, моло йылме-влак – шулдыр шотеш. Кызытсе еҥлан тидыжат, тудыжат кӱлыт.
– Туризмым вияҥдымаште республикыште 12 тӱҥ проектым илышыш шыҥдареда. Шонымашым, шийвундым, кадр-влакым кушеч налыда? Санаторийда-влак сай кӱкшыт, шерге огыл ак денат чапланат…
– Чыла шонымаш шкенан мландыштак шочеш! А шийвундо федерал ден регионысо программыла гоч толшо кугыжаныш полыш ден частный инвестицийла гыч погына. Кадрым ме шке туныктен ямдылена, ӧрдыж гычат ушена. Медицине да санаторно-курортный туризмымат вияҥдаш шуко йӧн уло. Кундемна яндар ерлан, иман чодыралан поян, экологийна сай – пӱртӱс шкежак тазалыкым пеҥгыдемдаш полша. Куд санаторий, каныме 25 базе ден глемпинг улыт. Нунын качествыштым саемдаш да тушто канаш акым кучашак тыршена. VIP-уна-шамычлан веле огыл, пошкудо регионла гыч тыглай еш-шамычат тушто канен кертышт манын шонена. Сандене медицине туризмым вияҥдашак тыршена да тидлан полшен кертше инвестор-шамычым кычалына.
– «Йошка Еш» фестивальым республикын кочкыш витриныже манашат лиеш. Ялозанлык производствым кузе вияҥден толыда, вет таче ялыште калык шагалемеш, чыла вере гаяк специалист-влак огыт сите?
– «Йошка Еш» – тиде мемнан кугешнымашна да кугу куатан двигательна. Фермер ден сатум ыштен лукшо-влак ужыт: нунын продукцийыштым вучат, аклат, налыт. Ончыко каяш, вияҥаш тиде эн сай шӱкалтыш. Шкенан дене ыштыме сатун сай качествыже моло производитель-влак деч ойыртемалтеш. Сыр, шыл, мӱй – тиде Марий Элын тамже, чылажымат аклыше-влак эре улыт.
Кадр шотышто чыла вере икгайрак. Но кунам ялыште кызытсе жаплан келшыше, сайын вияҥше предприятий уло – инфраструктурат саемеш, пашадарымат шукырак тӱлаш тӱҥалыт. Еҥ-шамыч уэш ялыш пӧртылыт. Нуно шке ончыклыкыштым ӧрдыж вел дене огыл, шке кундемышт денак кылдат. Тыгак лийже манын, ме нунылан полшена: тӱҥалше фермер-влаклан грантым ойырена, ял кумдыкым вияҥдаш полшышо программе-влаклан эҥертена.
– Марий Элысе тӱвыра ойыртемалтше. Самырык-влак касвелыш гына ынышт ончо манын, кумылыштым кузе савыраш?
– Виеш тушкаш огыл, а сымыстараш. Ме кызытсе жаплан келшыше формат-влакым кучылташ тыршена: интерактивный ончер, марий эпос нерген digital-проект, онлайн-концерт-влак… Эн тӱҥжӧ – кугешнаш таратыше амалым ышташ. Сай пример – кумдан палыме композитор Андрей Эшпайын шочмыжлан 100 ияш лӱмгечыже. Ме тудын лӱмешыже площадьым почынна, шарнымаш оҥам вераҥденна, эсогыл лӱмжым шкенан аэропортланат пуаш лийме йодышым каҥашенна. Самырык еҥ композитор лӱмеш аэропортышто (взлётно-посадосный полосам тений ыштен шуктенак манын ӱшанем) волымеке, Эшпай лӱмеш площадь дене эртен каен, «А кӧ тиде тыгай?» манын шоналта да тӱнямбал кӱкшытан шочмо тӱвыраж нерген умылымашыжым кумдаҥда. А тидыже кеч-могай лекций деч сайрак лектышым пуа. Ме эртыше жапым шарныме дене гына огыл, а тачысе кече дене кылден, самырык тукымым шуарена. Мемнан тукымвожна – тиде архив пурак огыл, а илышлан, творчествылан вияҥаш полшышо негыз.
– Эшпайым шарныме нергенак мутым шуяш гын, тудлан памятникым шогалташ шонеда мо?
– Шонена веле огыл, пашамат тӱҥалме. Тӱвыра министерствылан тудын эскизшым ямдылаш кӱштенам. Шарныктышым Изи Какшан эҥер серыште, Андрей Эшпай лӱмеш площадьыште, филармоний пелен шогалташ палемдыме.
– Республикыште илыме вер, корно, газым пуртымо шотышто мо вашталтеш?
– Тидыже – чылаланат негыз. Эн сай унауыдым чоҥен шындаш лиеш, но еҥ-влаклан илаш нигушто, корно начар да суртыш газым пуртымо огыл гын, могай вияҥмаш нерген мут лектын кертеш. Ме чыла комплексно вияҥдена. Илыме верым планироватлыме деч утларак чоҥенна. 2025 ийыште – 482 тӱжем квадрат метр нарым. Посна еҥ-влакын оралтым нӧлтымышт куандара, тугеже нуно эрласе кечылан ӱшанат. Кодшо ийын 140 километр корным нормылан келшышым тӧрлымӧ, тений планыште – 228 километр. Пеш кӱлешан да неле проектлан пижына – Йошкар-Ола гыч лекме кугорным ышташ тӱҥалына. Тыгак автобус ден троллейбус паркым уэмден толына.
Газификаций дене Российыште ик эн ончылно улына, 658 селаш газ пучым шупшмо (тидыже 80 процент утла). Тиде тыглай цифр гына огыл, кувавай-влак ынде пум шелышт огыт толаше, самырык-шамыч газ дене ырыкталтше оралте-влакым чоҥен кертыт. Тидыже калыкнан илышыжым саемдаш полша.
Савыкташ Светлана Носова ямдылен.
Денис Речкинын фотожо
