Марий кумалтышын чинче тушыжо:
«Мланде Ава, Тый мыланна йӱштӧ вӱдымат йӱктышыч, йӱштӧ-шокшо шӱрымат пукшышыч, капкылымат пуышыч, чурийвылышымат пуышыч, йолемат чиктышыч, капемат чиктышыч, вийымат пуышыч, тау тыланет.
Мланде Ава, вуй корштымо дечат, шинча-пылыш корштымо дечат, кид- йол, шӱм-мокш, пагар-верге корштымо дечат, йолын коштмаштат, машина дене коштмаштат, кугыжан вӱд валне кӱртньӧ пуш дене коштмаштат, кӱртньыгорно валне кудалыштмаштат, салтаклан коштмаштат араленак шого. Кумалмына кавыл лийже».
«Марий сугынь» книга гыч налме. Йошкар-Ола, 2005 ий.
Черке йӱла почеш
2 март – священномученик Ермогенын, Москван да уло Российын патриархше да чудым ыштышыжын, кечыже.
7 март – тоштыеҥ-влакым уштымо кече.
8 март – Москвасе поро пиалан Матронушка аванан мощыжым мумо кече.
Калык пале
Март тылзын лӱмжӧ Русьыш Византий гыч куснен. Тушкыжо Рим империй шаланымеке пурен. Римлян-влак Марс лӱм дене Сар юмым палемденыт. Тудо тыгак мланде паша, вольык ончымо сомыл верч шогышо, нуным аралыше, пыдал налше юмылан шотлалтын.
Мартын тӱҥ ойыртемже – канде-канде тӱсан улмыжо. Тидыже тылзе тӱҥалтыштак палдырна. Ончыза-ян чодырасе йоҥгыдо аланым: тушто лум пургыж тылзысе гай ош пальката огыл, изиш сурештше, пушеҥге ӱмыллаште кандалгын коеш. Жап эртыме семын пушеҥге деч торла, алан покшеке лектеш, вара пундашдыме кавашкат кусна. Тунам эрдене да кастене юзо канде тӱс чыла пӱртӱсым авалта. Сурт оралте леведыш тӱрыштӧ салтакын мечше гай кечыше ият кандалге-кандалге, пуйто тудым ала-кӧ лӱмын чиялтен…
Март – шошын тӱҥалтыш тылзыже. Эрдене шӱргывылышым йӱштӧ йошкартен чеверта гын, кечывал тураште леведыш тӱр гыч вӱд чыпча. Ӱлыкӧ ончальыч, туштышто манмыла, «Нердыме корак лакым кӱнча». Мартыште лум шулаш тӧча, кечан верыште комешталтеш. Теве тыге шошо помыжалтеш.
Эҥерын ий йымалне 26 арня шинчымекыже, шошо толеш; Овда кайык кычкыра — шошо лишемеш; Игече шошо велыш тайнымеке, киса «Шӱкшӧ пӱй, шӱкшӧ пӱй!» манын муралта.
А.Е.Китиковын «Марла календарь. Март» статьяж гыч налме.
Ӱмырым илен эртарышын каҥашыже:
Оксат уке – лӱдаш нимолан. Оксат деч моло нимо уке гын, тунам лӱдман.
Мый шып улам, но тиде эше тендан чын улмыда нерген огеш ойло. Мый умылем: тыланда умылтараш гынат, садак огыда умыло.
Ушан еҥ кеч-кунамат шкенжым окмак семын ончыктен кертеш, а теве мӧҥгешла – нигунам.
Илышыште амал деч посна нимат ок лий: тендан илышыш толшо кажне еҥ але чытышдам тергаш, але пӧлек шотеш, але тендам мут кучыкташ толеш.
Йӱла
Ӱярня годым чыла кундемыште «Ӱярня вара» дене мунчалтеныт. Тудым южо вереже «Йолгурык», «Ӱярня ломаш» лӱмденыт. Ты модмашым эртараш качымарий-влак шыл кудалтыме рушарнян (Кугече деч кандаш арня ончыч, тиде кече деч вара Кугече пӱтӧ тӱҥалын), погынен, имньым кычкен, чодыраш каеныт. Тушто ломашлан йӧршӧ вияш иле кожым але нулгым руэныт. Ӱярня курык деке конден, укш деч эрыктеныт, шӱмжым локшинчыныт, чаткан пужареныт. Тӱҥжӧ дене кӱшыл велыш пыштен, курык тайылеш йӧнештарен, кӱртньыгорно рельс семын кок радамын почела 5–8 кутышын оптеныт. Курык тайыл изи годым ик мучашеш пу сорымым артанала оптеныт да ломашын ик вел мучашыжым тушко пыштеныт. Кӱзаш-волаш тошкалтышым йӧнештареныт. Тыге 80–100 метр кужытан Ӱярня вара шуйналт возын.
Мунчалтыше мужыр-влак, коктын вачым ваш кучен, ломаш тӱҥыш варалан тореш шогалыныт. Ончыл мужыр тарванымеке, молышт «Ӱярня йор-йор, йылме йыр-йыр, мелна чыж- чож!» манын кычкыреныт.
Снимкыште: Ӱярня вара дене мунчалтыме тат.
Михаил Скобелевын фотожо.
Светлана Носова ямдылен
