ОБРАЗОВАНИЙ СТАТЬИ

Кажне йылме илаш праван

21-22 февральыште Марий Элыштына «Электрон возыктыш: опыт, задаче-влак да вияҥме корно» тӱнямбал кӱкшытан V шанче-практике конференций лийын. Тушто цифр трансформаций саманыште шагал чотан калык-влакын йылмыштым цифроватлыме йӧн полшымо дене арален кодымо да вияҥдыме нерген ойленыт, каҥашеныт да паша опытышт дене палдареныт.  

Москва, Санкт-Петербург, Ижевск, Сыктывкар, Уфа, Казань, Чебоксар, Салехард, Абакан, Томск, Саранск, Якутск, Ташкент да моло олала гыч погынышо участник-влаклан сай паша лектышым эн ончычак Марий Эл правительстве председательын икымше алмаштышыже Михаил Васютин, Марий Эл Кугыжаныш Погын председательын алмаштышыже, «Российысе марий-влакын федеральный национально-культурный автономийышт» мер организацийын советшын председательже Лариса Яковлева, МарГУ-н ректоржо Михаил Швецов, Марий Эл Тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министрын алмаштышыже Игорь Садовин, МарГУ-н Калыкле да калык кокласе кыл шотышто институтын директоржо Родион Чузаев тыланеныт да кажне айдемылан шочмо йылмын кӱлешлыкшым палемденыт.

Конференцийын почётан унаже Калык-влак дене пашам ыштыме шотышто федеральный агентствын калык-влак кокласе кыл сферыште кугыжаныш политике виктемым вуйлатыше Тимур Цыбиков лийын. Пленарный заседанийыште тудо Российыште калык-влакын йылмыштым аралыме шотышто могай паша ышталтме, вашлиялтше нелылык нерген кумдан палдарен да эн ончычак палемден: Тӱп калык-влакын йылмыштлан лу ий теммым палемдыме жапыште кӱлеш мероприятийлам эртараш федеральный кӱкшытыштӧ национальный оргкомитетым ыштыме. Правительстве кӱкшытыштӧ тыгайже тетла нигуштат уке.

– Тиде моткоч сай, молан манаш гын ты сомылыш уло кучемна ушна. Таче ЮНЕСКО мемнан деч чыла регионым авалташ, эсогыл изи сообществе марте шуаш йодеш. Российна – шуко калыкан эл, сандене ме кажныжын йылмыжлан полышым пуышаш улына, – каласен Тимур Гомбожапович. –

Тудын мутшо почеш, таче элыштына телевидений чумыр налмаште 65 йылме дене пашам ышта, радиовещаний – 79 дене, сетевой савыктыш-влак – 60 утла дене, а школлаште 74 йылме дене шинчымашым пуат.

– Кугыжаныш ден айдеме обществылан тиде – пеш кугу нагрузко, –  умбакыже мутшым шуен почётан уна. – Контент (авт.: уверын тӱрлӧ видше)  шуко, эн чынжым муаш кӱлеш. Санденак ме тыгай йодышым ойыренна:  калык-влакын цифр йӧн дене пайдаланыме иктӧр огыл улмышт шотышто экшыкым кораҥдаш. Тиде иктӧр огыл улмым мыланна пандемий сайын ончыктен. Мутлан, тиде але тудо калыкыште гына вашлиялтше буква-влакын раскладкышт шотыштак каласаш. Шочмо йылмым туныктышо тунемше-влаклан нунын деч посна онлайн-урокым эртарен ок керт. Ты шотышто паша ышталтеш. Ме «ПараТайп» фирмыш (авт.:интернет кумдыклан шрифт-шамычым ыштыше россий компаний) кугу йодмашым колтенна да шрифт шотышто пашам умбакыже шуена. Изи чотан калык-влакын йылмышт йӧршеш ынышт пыте манын, нуным цифроватлаш кӱлеш.

Тимур Гомбожаповичын мутшо почеш, Тӱп калык-влакын йылмыштлан лу ий теммым палемдыме кышкарыште пашам эртарыме  годым регион-влакым эскерыме эше теве мом ончыктен: верлаште онлайн-кусарыше деч «салам лийже», «тау», «чеверын» мут-влакым йодат да тудо муын ок керт. Ты шотыштат паша группым чумырымо, кызыт 20 субъект ушнен. Регионлаште ты сомылым виктараш окса шотышто йодыш решатлалтын, но тунамак весе шочын: кусарыше-влак уке улыт. Чылаштын шке паша верышт уло, а, мутлан. ик миллион предложенийым кусараш жапым муаш кӱлеш. Тимур Гомбожаповичын мутшо почеш, туге гынат икмыняр регионлаште ты сомыл ышталтеш.

Учёный-влакын шымлымышт почеш, таче Российыштына 150 наре «илыше» йылме уло. Но ЮНЕСКО-н (образований, науко да тӱвыра йодыш шотышто ты организацийын пашаже-влак кокла гыч ик эн тӱҥжӧ  – айдеме тукымын тӱвыра поянлыкшым аралымаш) 2009 ийысе данныйже почеш,  ты чот гыч 136 йылме дене мутланыше ий гыч ийыш шагалем толеш, тышеч 20-жым «колышылан» шотлат.  Специалист-влакын мутышт почеш, тиде сӱрет латныл ий ончычсо гынат, ты жапыште тудо сай могырыш вашталтын огыл. Санденак 2022 ийыште ООН-ын Генассамблейже 2022-2032 ийлам Тӱп калык-влакын йылмыштлан лу ий теммым тӱнямбал кӱкшытыштӧ палемдыме нерген увертарен. Йылме-влакым аралыме да вияҥдыме пашам шке ӱмбакыже Россий налын.

Кызытлан Россий мучко сӱрет тыгай: шуко огыл чотан калык шочмо йылмыж дене шукыж годым мӧҥгыштӧ, ешыште гына мутлана. Тӱҥ шотышто кугыжаныш йылмым кучылтеш. Молан? 2022 ийыште Россий Федерацийысе калык-влакын шочмо йылме-шамыч дене федеральный институт онлайн-анкетированийым эртарен да тиде йодышлан тыгай вашмут-шамычым палемден:

–  ял ден селалаште интернетын куатше изи;

–  школлаште тачысе кечылан келшыше технике, оборудований, электрон ресурс уке, аудиовизуальный материал шагал

– туныктышо-влакын ИКТ-компетенций дене моштымашышт уке;

–  электрон тестироватлыше, тренинг компьютер программе уке;

–  клавитатур раскладкыште изи чотан калыкын йылмыштышт улшо символ ден буквашт уке;

Чыла тиде экшыкым кораҥдаш кызыт Российыште образованийым цифроватлыме шотышто кугу программе илышыш шыҥдаралтеш. Паша иканаште икмыняр направлений дене ышталтеш: интернетыште мутерым вераҥдымаш, онлайн-кусарыше да текст-шамычын корпусыштым ыштымаш, ушан колонко, шрифтым цифраныш савырымаш да молат. Мутлан, Чукоткышто шочмо йылме дене занятийлан видеоурок-влакым ямдыленыт, тудым кажныже ончен кертеш. «Тайгасе йомак-влак» проект кышкарыште ханты ден манси калыкын еҥже-шамыч коча-коваштын каласкалыме йомакыштым видеороликыш кусарат. Мурманск областьыште саами калыкын кильдинский диалектшым тунемаш мобильный телефонлан приложенийым ыштеныт, Якутийыште – «Яндекс-кусарыше» сервисым, «Музыкальный весела букварь» приложенийым, тений гыч тушто «шочмо йылмым арале» акций кышкарыште якут йылме ден йӱкан текстлам погеныт. Палена. Башкортостаныште разработчик Айгиз Кунафинын вуйлатымыж почеш, башкир йылме дене мутланыше «ушан» колонкым ыштыме. Тудын негызыштыже – искусственный интеллектан чат-бот.

Марий йылмым интернет кумдыкышто вияҥдыме шотышто паша Марий Элыштына таче тӱҥ шотышто МарНИИЯЛИ-н научный пашаеҥже, МарГУ-што Национальный цифр лингвистике лабораторийым вуйлатыше Андрей Чемышевын тыршымыжлан кӧра ышталтеш.  Тиде нигунарат кугун каласыме огыл – мӧҥгешла,  моткоч шагал. Тудын пашаже мемнан шинчалан огеш кой, да, чыным ойлаш гын, шукыжым ме огына умыло. Туге  гынат лач Андрей Валерьевичын тыршымыж дене таче ме интернет кумдыкышто марий буква-влакым кучылтын марла возен, рушла гыч марлаш  (да мӧҥгешла) кусарен, марий классик-влакым сылнымутыштым лудын, шочмо йылме дене уроклан ямдылалтын,  марла чын возымым терген кертына, лишыл жапыште мемнанат марий «ушан» колонкына лиеш… Чыла тиде кугу огыл чотан марий калыкналан – ончыко моткоч кугу ошкыл, сандене, савыман.

Конференцийын кокымшо кечынже тудо Башкортостан гыч разработчик Айгиз Кунафин дене пырля участник-влакым ик эн у разработко – ChatGPT – дене палдарыме мастер-классым ончыктеныт: тудым марла мутланаш туныктеныт. Тыглай мут дене умылтараш гын, тиде – искусственный интеллектан чат-бот (авт.: интернет дене пайдаланыше еҥ дене мутланыше программе). Тудо йодышлан вашештен, кусарен, уверым кычалын, кодым возен, контентым ыштен, тунемын, неле задаче-влакым решатлен кертеш. Икманаш, лач Андрей Валерьевилан кӧра тудат лишыл жапыште чыла тидым марий йылмына дене ышташ тӱҥалеш, шонем.

– Тӱнямбал кӱкшытан икымше тыгай конференций Марий Элыштына 2011 ийыште ныл кече жапыште эртен. Тудын организаторжо кумытын лийынна: Михаил Пирогов, Эрик Юзыкайн да мый, – ойла Андрей Валерьевич. – Тунам ме калык-влак шочмо йылмышт айтиште, интернетыште, компьютер технологийыште аралалт кодшо да тушто тудым кучылташ лийже манын, мом ышташ кӱлмӧ нерген мутланенна: клавиатур раскладке гыч тӱҥалын, электрон мутер, возымым тергыше, машинный переводчик марте. Кычалше вич системым ышташ палемдыме ыле. А иктаж вич-куд-шым ий гыч йӱк технологий лекте: синтезатор, йӱкым палымаш (рушлаже – «распознаваний»), а кызыт ChatGPT  кумдан шарлен. Марий йылмылан чыла тидым эркын дене ыштен толына. Кызытлан  ChatGPT марла ок умыло. Таче ме Айгиз дене коктын тудым марий йылме дене кутыраш туныктышна. Тидлан марла ик предложенийым налынна: Мы приехали на форум в Йошкар-Олу. Эн ончычак тудлан мутерым туныктышна, предложений чоҥалтмым, мутлан, глаголын вержым, ончыктышна. Мучашлан ChatGPT чын кусарыш. Чыла тидлан верчынак тиде конференцийыш погыненна.

Интернет кумдыкышто шочмо йылмым вияҥдыме шотышто каҥашымаш, паша опыт дене палдарыме деч посна конференцийыште РУВИКИ интернет-энциклопедий дене палдареныт. Тиде руш да Российысе моло калыкын йылмышт дене онлайн-энциклопедий, «Википедийын» аналогшо. Тудын базыжым  кумылан кажне еҥ пойдарен – мутлан, шочмо ял, эҥер, ер, урем, туныктышо да моло нерген возен – кертеш. Тушко вераҥдыме материалын  профилян специалист ден учёный-влак тергат.

Конференцийын ик секцийжым вуйлатыше, Сыктывкар ола гыч Коми республикын кугыжаныш службо да виктемжын академийжын вӱдышӧ научный пашаеҥже, филологий науко кандидат, доцент Марина Федина дене мутым вашталташ йӧн лектын. Тудо тыге паемден:

–  Шочмо йылмым арален кодымо да тудым вияҥдымылан Марий Элысе кучемыште, Марий кугыжаныш университетыште, МАРНИИЯЛИ могырым тӱткыш ойыралтеш – тиде моткоч сай. Команде, пырля ыштет гын веле сай лектыш лиеш. Сандене Марий Эл – моло регионлан пример.

Г.Кожевникова

Авторын фотожо

Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий