Эше икмыняр ий ончыч У Торъял интернат-школ шинчалан перныше лийын огыл гын, ынде тудым ончалде эртен каенжат от керт: кызытсе жаплан келшыше сынже дене У Торъял посёлкым волгалтара!
«Кӱварымат мушкынна, оҥамат нумалынна»
Тӱжвал тӱсшӧ веле огыл, тунемме верын кӧргыжат тыгаяк волгыдо да мотор. Кече гай тӱсан тошкалтыш дене икымше пачаш гыч кокымшыш кӱзем. А коридорышто шып-шып: йоча-влакын урокышт тӱҥалын веле улмаш…
Тунемме верым «Образованийын школ системыжым уэмден вияҥдымаш» федеральный программе почеш 2023 ийыште капитально олмыктеныт. Вес семынже лийманат огыл, вет интернатын ик корпусшо 1962 ийыште чоҥалтын гын, весыже – 1928 ийыштак. Уэмден олмыктымо паша моткоч кӱлын.
– Мемнан да подрядчикын тыгай лӱдмашат ыле: трук пырдыж иктаж-могай могырым ок чыте? Но вара пале лийын: тунамсе чоҥышо-влак сайын ыштеныт. Адакшым пел могыр зданийже бутовый (пӱртӱс) кӱ гыч улмаш, – каласыш школ-интернатын директоржо Наталья Ерёмина.
Наталья Анатольевна тунемме верыште 2008 ий гыч пашам ышта: англичан йылмым туныкта, шке жапыштыже тӱҥалтыш классыште шинчымашым пуэн, книгагудымат вуйлатен. Директорын пашажым тудлан лачак тунемме верым капитально олмыкташ тӱҥалме деч ончыч, 2022 ий декабрьыште, ӱшаненыт. Мутат уке, вуйлатыме пашаште икымше ошкылым ыштышылан ончыч куштылго лийын ыле, туге гынат…
– … тыршенна, кертынна, – ойла Наталья Анатольевна. – Кӱварымат мушкынна, оҥамат нумалынна – чыла пашам пырля ыштыме. Санденак олмыкташ республикысе 13 школ гыч закупкым эн почеш вераҥденна, а пашам ик эн ончыч мучашленна. Тудо ийынак ме «Цифран тунемме кумдык» федеральный проектыш ушненна: 39 ноутбукым, моло техникым налынна. Марий Эл правительствылан да республикын образований да науко министерствыжлан мыланна тӱткышым ойырымыштлан тау! Вес ийынже пищеблокым уэмдаш да мушкылтмо, вургемым мушмо верым олмыктымо шотышто йодмашым возенна. Йодмашнам республикым вуйлатыше Юрий Викторович Зайцев шуктен. Тыгак тӱшкагудышто окнам шокшемдыме, пӧртӧнчылым тӧрлатыме, 1952-шо ийысе кок пристройым, тошто кугу сарайым кеҥеж мучко пуженна. Обслуживатлыше персоналлан кугу тау – нуно пеш шуко полшеныт.
Йӱд-кече йоча-влак пелен
Наталья Анатольевна эн ончычак мылам йоча-влаклан мушкылташ да вургемым мушкаш келыштарыме верым ончыктыш. Тушто у душевой-влак ошын койыт, вес пӧлемыште вургемым мушмо да коштымо машина-шамыч радам дене шогат. Йырваш волгыдо, ару. Чыла тидын деч посна огеш лий, вет тысе тунемше-влаклан интернат-школ кокымшо мӧҥгышт гаяк. Тыште образованийым гына огыл пуат, тыште нуным илышлан ямдылат. Иктышт каныш еда мӧҥгышкышт коштыт, ик каникул гыч весе марте илышат улыт. А кечышт теве кузерак эрта. Йоча-влак 7 шагат эрдене помыжалтыт, вара – зарядке да эр кочкыш. Воспитатель-влак йоча-шамычлан занятийыш каяш ямдылалташ – чияш, ӱпым погаш, вургемым шотыш кондаш – полшат. 8.00 деч ончычрак воспитатель-шамыч йоча-влакым школыш кондат: урок пытыме марте нунын верч мутым класс вуйлатыше-влак кучат. Занятий деч вара уэш воспитатель-влак толыт, да кечывал кочкыш тӱҥалеш. Кочмеке, икшыве-влак кружоклаш але ешартыш занятийлаш каят, пайдале вашлиймаш-шамыч эртаралтыт. 9-ше класс консультацийыш чумырга. 16.00 шагатлан – полдник. Тудын деч вара – яра жап: кӧмыт кудывечыште модыт, кӧ кушто, но школ кумдык деч умбаке гынат разрешений деч посна каяш ок лий. Наталья Анатольевнан мутшо почеш, тыгай уке. Йоча-влак тидым палат. 17.00 гыч 19.00 шагат марте – воспитатель-влак дене пырля эрласе урок-влаклан ямдылалтмаш, а вара – кас кочкыш, вара эше ик гана кас кочкышым ыштат. Изирак-шамычым 20.30 минутлан малаш пыштат, а кугурак-влак 21.00 шагатлан возыт. Йӱдлан телефоным огыт пу. Тӱшкагудыштат йоча-влак шкетын гына огыт код, нунын дене пырля воспитатель-влак, тыгак орол улыт. Икшыве-влак дене школ-интернатын пашаеҥже-влак йӱд-кече пашам ыштат, адакшым чыла вере гаяк видеокамер-шамыч улыт.
Чыла тидын шотышто моло общеобразовательный организацийла деч ойыртем уло гын, шинчымашым пуымо шотышто – уке: моло школ семынак тыште Всероссийский тергыме пашам (ВПР) возат, 9-ше классыште тыгак 4 экзаменым кучат, республик кӱкшытан конкурс ден мероприятийлаш ушнат.
– Шуко тӱрлӧ кружокна уло, – умбакыже каласкала Наталья Анатольевна. – Тидын деч посна йоча-влак Ешартыш образованийым пуышо рӱдерыш коштыт. Рвезе-влак грек-рим кучедалмаш дене заниматлат да республик, Россий кӱкшытыш лектыт. Но эн кугу направленийна, очыни – кидпаша. Йоча кидпашалан веле огыл тунемеш, «мелкая моторика» манме вияҥеш. Икымше классыш толшо-шамыч коклаште йочасадыш коштдымо-влакат вашлиялтыт. Ручкамат, вашкӱзымат кучен огыт мошто, сандене нунын дене пашам поснак шуко ыштыман. Южо ешыште йочам пӱйым мушкаш, кӱварым ӱшташ але мушкаш туныктен огытыл, ме тыгай да мӧҥгысӧ моло сомыллан туныктена.
«Умылаш, полшаш тыршена»
Вуйлатышым колыштын, шонымаш шочеш: туныктышо, воспитатель-влаклан профессионал мастарлык деч посна эше моткоч кугу чытыш да порылык кӱлыт.
– Туге, южыжо ок чыте да кая… Но мылам 133 йоча – кажныже шкемын гай, кажныжым палем. Икшыве-влак дене пашам ышташ йӧратем. Шукыжым нуно шуко шочшан еш гыч улыт, южыштын – ачаже але аваже гына, але опекун. Тыгак мемнан дене СВО-н участникше-влакын йочашт тунемыт. Икманаш, илышыште нелылыкыш логалше ешла гыч. Улыт сайын илыше ешла гычат. Молан? Ача ден ава пашам шуко ыштат, тиде жапыште йочашт уремыште коштын, сай огыл тӱшкаш ушна манын лӱдыт. Ме кажныжлан полшаш, нуным умылаш тыршена. Йочанат вет тургыжланымашыже, чон корштышыжо уло, – каласыш Наталья Анатольевна.
У Торъял район Савлич ялыште шочшо ӱдыр изинек пашаште шуаралт кушкын, сандене кеч-могай пашамат тыршен ышта, а йӧратымым – поснак. Кугу Нурмо индешияш, вара Тошто Торъял школышто 10-11-ше класслам тунем пытарен. Марий кугыжаныш университет деч вара икмыняр жап Кугу Нурмо школышто тыршен, вара декретыште лийын, ик жап паша деч поснат шинчен. Но тиде интернатыш тудым пашаш ӱжаш мӧҥгышкыжак толыныт. Нимынярат йоҥылыш лийын огытыл. Наталья Анатольевна ӱшаныме пашам уло чон дене ышта, пашаче коллективше дене пырля нелылыкыш логалше йоча-влакын илышышт волгыдо лийже манын тырша, виян да сайлан ӱшаныше лияш туныкта. Тудо шкежат нунылан пример: паша ситышын гынат, кок шочшан ава, пелаш чылалан жапым муэш, а эше куржталеш, ече дене коштеш, путешествийыш лектеш, снегым, тутло шудым пога…
Г.Кожевникова
Авторын фотожо.
ПАЛАШЛАН
* У Торъял интернат-школ 2025 ий гыч – «Институт изучения детства, семьи и воспитания» федеральный инноваций площадке статусан. Сеҥыше-влак радамыш тудо Эффективные практики реализации программы «Орлята России».
* Кокымшо ий У Торъял рӱдӧ модельный книгагудо дене пырля «ЭтноПлюс» проектыште вйиым терга: тунемше-влак марий калык йӱлам, тӱвырам шымлат.
.
