Марий кечышот
3 июль – Мланде Юмын Ош Кече йыр туран савырныме кече, (игече могай лиеш, шудым солымо, уржа-сорла жап тугаяк шога).
5 июль – Мӱкш кумалтыш (Параньга район).
Марий кумалтышын чинче тушыжо
Кечывал кумалтыш:
«Шочмо-кушмо Пӱрымаш, Илыш перегыше, Вуйӱмбал Юмем! Канымем годым шуко гана уто-сите дене индыралтме гыч перегенат, тау! Кечыжымат сайын илаш полшо, переге, илышемым Юмылан виктаре. Кузе Кугу Юмо, Кугу Пӱрышӧ мыйым пӱрен шочыктен – ом пале. Пӱрымӧ годым пӱренат, шочыктымо годым шочыктенат, тышкен пукшенат, йӱктенат, переген ашненат, Юмо Пӱрышӧ, тау! Ончыкыжымат илышым, тазалыкым мыланем пӱрен пу, тушманлан туржаш, индыраш ит пу. Шкемым, ешем, пӱрымӧ вольыкем переге. Мыйын сулыкем, титакем, Юмо Пӱрышӧ, турко.
Кугу Юмо, Кугу Пӱрышӧ! Капешем, шӱлыш корнешем вияш суксым пӱрен пу. Юмо кумалаш, Юмо сӧрвалаш туныкто, шонымашем виктараш полшо. Мый шкевуя Юмылан кумал ом мошто. Кумал шогаш уш-акылым шке пӱрен пу, тиде кече волгыдышто пӱрымаш семын кузе илаш туныкто. Кугу Юмо, титакем, сулыкем ит кодо!»
В.Ф.Смирновын «Айдеме верч» книгаж гыч налме, 2023 ий.
Черке йӱла почеш
8 июнь – 11 июль – Петро вашеш пӱтым кучымо пагыт.
29 июнь – Святитель Феофан Затворникын кечыже.
1июль – Юмын Аван Боголюбский юмоҥажын кечыже.
2 июль – Господьын изажын, апостол Иудан, кечыже. Москвасе святитель Иов ден Шанхайын да Сан-Франсискон святительже Иоаннын кечышт.
3 июль – Озаҥысе архиепископ святитель Гурийын мощыжым 1630 ийыште вес вере пыштыме кече.
4 июль – Преподобный Максим Грекын кечыже.
Калыкмут
Пура коркан йыжыҥже уке, арака стаканын – чаракше.
Пӧръеҥын вуйжо чалемме семын, чонжо самырыкемеш.
Поктен колташ вашке лиеш, ӱжын кондаш неле.
Писе эҥерын пундашыже кӱан лиеш.
Пиал –пылыш огыл. пӱтырал кучаш огеш лий.
Пеш кӱшычын чоҥештылшат ӱлыкӧ волен шинчеш.
Пече рожым петыраш лиеш, еҥ умшам ок лий.
Паша йолагай деч вожылеш.
Осалын йолжо вичкыж.
Нимолан йӧрдымӧ товар кӱ руаш кӱлеш лиеш.
Моторын койшо – котыран.
Калык пале
Июнь мучаште – июль тӱҥалтыште, мӱкш ешын игыжым колтымо жапыште, У мӱй пайрем эртаралтеш. Тиде акрет годсекак шуйнен толеш. Ожно мландым курал-ӱдымӧ, сонарзе паша деч вара чодырасе вопшан пушеҥгылаште юмын кайыкым – мӱкшым – ончымаш ик тӱҥ сомыл улмаш. Вопш кандыра дене кӱкшӧ пушеҥге вуйыш кыртмен кӱзен, еҥ-влак йозакым тӱлаш, тыгак пайрем ден сӱанлан, тоштыеҥым ушташ пӱрым, шорвам подылаш ситыше мӱйым погеныт. Адакшым мӱйым эм шотеш кучылтыныт да кызытат кучылтыт.
Калык июль тылзым тӱрлын лӱмда: кеҥеж рӱдӧ тылзе, шырка тылзе, кугу кырлась (телын эн йӱштӧ жапше дене таҥастарымаште эн шокшо пагыт), курыкмарий велне ӹнгыж тӹлзӹ маныт. Эрвелне илыше Малмыж марий-влак Сӱрем тылзе малдат. Моркысо Ӱшӱт ден Вончо велне, июнь тылзе дене икгайлыкыштым ужын, ӱдыр модмо (орымо), шурно кӱмӧ, емыж-саска шумо тылзе семын палемдымымат колаш лиеш.
Июль — кеҥежын тӱвака пагытше. Кечывалым веле огыл, йӱдымат пич-пич. Эн келге агур пундашат ты пагытыште ыра. Пасушто шурно умаҥеш. Калык философий тыге иктешла: уржа кок арня вуйым луктеш, кок арня пырчым тема, кок арня пырчым кошта. А шырка жапшым эскерен, кугезына-влак шушаш шурно могай лийшашым пален, тыге палемденыт: шырка годым умыр игече огыл гын, кинде лектыш эксыкан лиеш; Шырка колтымо годым йӱран шога – уржа ошкыл пырчан (кажныже туто огыл) лиеш; ояр – туто пырчан.
Тылзе тӱҥалтыште писте пеледалтеш, мардеж пуал колта – нерым мӱй пуш чыгылта, шӱлалтет – мардежшат мӱй таман. Йӧнлӧ кечын мӱкш-влак ик омарташке 3–5 килограмм тамле мӱйым чумырат.
Электрон книгагудо воткыл лаштык гыч А.Е.Китиковын «Марла календарь. Июль» статьяж гыч налме.
Кызыт тушто мӱкш ок иле
Эртыше кечылаште Козьмодемьянскыште, В.И.Романов лӱмеш кава йымалысе этнографий тоштерыште, лияш логале. Тушто чылажат кумылым нӧлта. Эсогыл мӱкшотарат уло. Омарта-влак шогат, но мӱкшыжӧ тушто кызыт уке. Тоштер пашаеҥ-влакын ойлымышт почеш, ончыч мӱкшымат кученыт. Но турист-влакым чӱчкыдынак пӱшкылмыштлан кӧра тиде паша деч кораҥыныт. Кызыт отарыште яра омарта-влак гына шогат.
Снимкыште: тоштер кумдыкышто мӱкш отар могай лиймым ончал савырнаш йӧн уло.
Светлана Носован фотожо.
Светлана Носова ямдылен.
