Шочмо йылме – аван йылмыже, палемденыт Депутатын кечыштыже.
«Мӱкш омарта»
8 сентябрьыште Калык-влакын келшымаш пӧртышт тӱрлӧ йылме дене мӱкш омартала гӱжлен: Российысе калык-влакын икоян улмо идалыклан да Российысе калык-влакын йылмыштын кечыштлан пӧлеклалтше Депутатын кечыже законым ямдылен лукшо да пеҥгыдемдыше кучемын, правам аралыше структур, науко сообществе, мер организаций-влакын еҥыштым, лӱмын эртарыме сарзе операцийын ветеранже, педагог да тӱвыра пашаеҥ-шамычым иквереш поген.
Заседаний деч ончыч депутат ден уна-влак тӱрлӧ йылме ден тӱвыралан пӧлеклалтше ончер дене палыме лийыныт. Выставкыш чумырымо шуэн вашлиялтше да пеш тошто, тыгак кызытсе изданий-влак В.М.Васильев лӱмеш йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше марий институтын да С.Г.Чавайн лӱмеш калыкле книгагудын фондлаштышт аралалтыт. Тыштак Молодёжный парламентын национальный политике шотышто комитетшын председательже Мусаниф Моллачиев Расул Гамзатовым да Дагестаным шарныме лӱмеш оҥай экспозицийым ончыктен.
Пеҥгыде негыз
«Кумда Российыште илыше шуко тӱрлӧ калыкын ик тичмаш улмыжым, элнан шуко курымаш историйже ден ойыртемалтше тӱвыра поянлыкшым почын ончыктышо тиде пайрем дене уло шӱм-чонем дене саламлем. Депутатын кечыжым Марий кугыжаныш университет, Российысе калык-влакын ассамблейыштын регионысо пӧлкаже да МарНИИЯЛИ дене пырля эртарымым сай велым аклем. Кучемын, наукын да мер институт-влакын пашам пырля ыштыме тыгай кугу кӱкшытыштым кугыжаныш йылме политикым илышыш пуртымаште пеҥгыде негызлан шотлем», – заседанийым почмыж годым палемден Кугыжаныш Погынын председательже Михаил Васютин.
Марий парламентым вуйлатышын мутшо гыч, депутат-шамыч Россий президент Владимир Путинын кугу поэт Расул Гамзатовын шочмо кечыжлан пӧлеклалтше пайремым учредитлыме нерген пунчалже дене тӱрыснек келшеныт. Тиде датым, 8 сентябрьым, шоналтыде ойырен налме огыл: Расул Гамзатовын усталыкше – шочмо йылмылан служитлыме чапле пример.
Михаил Васютин выступленийыштыже марий йылмым права велым тӧрлымӧ историй – Россий империйын икымше актше гыч тӱҥалын кызытсе законодательстве марте – дене палдарен, Михаил Сперанскийын инородец-влакым виктарыме нерген уставше, Российыште верланыше инородец-шамычын образованийышт шотышто мере-влак, Казаньысе святитель Гурийын тыршымыж дене 1867 да 1873 ийлаште савыктен лукмо икымше марий букварь-влак нерген каласкален.
Поснак кугу тӱткышым 1920 ий 4 ноябрьыште лукмо «Марий калыкын автономный областьшым ыштыме нерген» декретлан, 1990 ийыште вийыш пурышо Марий ССР-ын кугыжаныш суверенитетше нерген декларацийлан, тыгак 1995 ий 26 ноябрьыште пеҥгыдемдыме «Марий Эл Республикыште йылме-влак нерген» законлан ойырен. Законын ончылмутыштыжо возымо: «Йылме-влак Марий Элыште национальный кугешнымашлан, республикысе калыкын историй да тӱвыра поянлыкшылан шотлалтыт, нуно иктӧр праван да кугыжаныш велым аралыме улыт».
Тений мартыште Кугыжаныш Погын пелен тӱвыра да йылме-влак нерген регионысо законодательствым саемдыме шотышто пашаче группым ыштыме, ушештарен Михаил Васютин. Тудо республикысе закон-влакым у федеральный документ-шамыч дене келшышын тӧрла, тыгодым Россий Федерацийыште кугыжаныш йылме политикын негызше-влаклан, 2036 ий марте уэмдыме кугыжаныш национальный политикын стратегийжылан да руш йылмым йот мут-шамычым утыждене кӱсынлымӧ деч аралыме нерген федеральный законлан эҥерта.
«Россий президент Владимир Путин моткоч чын палемден: руш йылме кугыжанышым ыштыше калыкын йылмыжлан шотлалтеш, но тыгодым ме Российысе калык-влакын чыла йылмыштым арален кодышаш улына. Сандене мемнан йылме нерген законодательствым саемдыме пашана – икгай улмынам самостоятельный цивилизаций семын арален кодымашке надыр», – докладшым мучашлен спикер.
Марий йылме – тӱрлӧ кумдыкышто
Тӱрлӧ йылмым калыкле лӱдыкшыдымылыкын негызше семын арален кодымо нерген докладым МарНИИЯЛИ-н директоржо Людмила Григорьева ыштен. Палемдымыж гыч, Российыште пытартыш 30 ийыште 15 йылме дене мутланымым чарныме, 8 йылме калыкше деч посна кодын. Шочмо йылмым цифраҥдыме паша сайын ворана: нейросеть марла мутланымым 85-95 процент рашлык дене пала да синтезироватла, «Яндекс Клавиатурышто» да «Яндекс Переводчикыште» йӱкым да диалог режимым кучылташ лиеш.
Людмила Григорьеван мутшо почеш, 2022 ийыште марий йылме да литератур дене олимпиадым РФ Просвещений министерствын Олимпиаде-влак переченьышкыже пуртымо, 2023 ийыште Филологический направленийла дене диссертационный советым почмо, 2024 ийыште шочмо йылмым туныктышо-шамычлан педагогический образованийым кӱрылтде пуымо регионысо кластерым почмо. Таче марий йылмым республикысе 77 школышто 6400 ӱдыр-рвезе шочмо йылме семын тунемеш, 10 тӱжем утла йоча – кугыжаныш йылме семын.
Марий кугыжаныш университетын ректоржо, Кугыжаныш Погынын депутатше Михаил Швецов ден вузын академический вияҥмаш шотышто проректоржо Вера Токтарова Яндексын генеративный нейросетьше-влакым марий айдемым, тудын тӱвыраж ден илыш-йӱлажым этнографий велым чын сӱретлаш туныктымо кугу проект нерген каласкаленыт. МарГУ Российыште ик эн ончыч генеративный пӱртӱслӧ огыл уш-акылыште этнический стереотип-влакым тӧрлаш тӱҥалын. 2025 ий декабрьыште «Россий Федерацийыште йылме политике» IХ форумышто университет ден «Яндекс» компаний пашам пырля ыштыме нерген меморандумым пеҥгыдемденыт. Тиде проект пӱртӱслӧ огыл уш-акылым вияҥдыме технологийыш надырым пышта да марий калыкын тӱвыра поянлыкшым цифр кумдыкышто арален кодаш полша.
«Авай», «Турня-влак»…
Депутатын кечыже шкешотан шӱлышыж дене ойыртемалтын: калык вургеман йоча-шамыч марий, чуваш, удмурт, татар да руш йылмыла дене почеламутым сылнын лудыныт. «Авай» видеоролик кумылым налын – тиде мут тӱрлӧ калыкын шочмо йылмыж дене йоҥген. Мероприятийын участникше-шамыч палемденыт: «авай» шомак тӱрлӧ калык гыч кажне еҥын шӱм-чонжым ик семын ырыкта, ик семын вургыжтара да тӱҥ нерген – Шочмо элна, икоян улмына да чыланамат ик тичмашыш ушышо йӧратымашна нерген – ушештара.
Тылеч вара Российысе калык-влакын ассамблейыштын регионысо пӧлкажын йыжыҥъеҥже-шамыч Расул Гамзатовын «Турня-влак» («Журавли») почеламутшым авар, осетин да башкир йылмыла дене лудыныт, артист-шамыч мутлан возымо мурым марий, татар, чуваш да удмурт йылмыла дене йоҥгалтареныт. «Турня-влак» муро Российын реквиемышкыже савырнен манаш лиеш, тудо мыланна элна верч вуйым пыштыше сарзе-шамычым шарнымына дене икоян улмынам ушештара.
Тек тыныс озалана!
Михаил Васютин Российыште икымше гана палемдалтше пайремыш толшо чыла еҥлан тауштен, тыгодым поснак кугу тӱткышым лӱмын эртарыме сарзе операцийын ветеранже-шамычлан ойырен.
«Тачысе мероприятий – Российысе калык-влакын йылмыштын кечышт веле огыл, тиде историйнам, тӱвыранам, йӱланам шарнымым ончыктышо пайрем. Кугу тау Шочмо элым аралышына – лӱмын эртарыме сарзе операцийын ветеранже-шамычлан мут дене аклен мошташ лийдыме подвигыштлан. Те тыште улыда, да зал савырле шӱлыш дене темын. Кугу тау «Турня-влак» мурым пӧлеклыше артист-шамычлан. Тӱрлӧ йылме дене йоҥгалтше почеламут ден муро калыкнан подвигше дене чыланан ик семын кугешнымынам пеҥгыдемдат. Шочмо йылмым самырык тукымлан туныктышо-влаклан тау. Чыла участниклан тау. Тек шарнымаш ила! Тек йоҥгалтыт йылме-влак! Тек пӧртлаште тыныс озалана!» – Депутатын кечыжым мучашлыме годым палемден Михаил Васютин.
Маргарита ИВАНОВА.
Марий Эл Кугыжаныш Погынын пресс-службыжын фотожо.
