Геннадий Сабанцев
Николай Алексеевич Алексеевын шочмыжлан – 130 ий
Шке лӱмжӧ Пасет
1918 ий кеҥежым Озаҥыште марий-влакын кокымшо Всероссийский съездышт погынен. Делегат-влак, элысе политике илышым каҥашымек, Москошто Наркомнац пелен Рӱдӧ марий пӧлкам ыштыме нерген йодышым нӧлталыныт. Съездын йодмыжым шуктен, Наркомнац (рушлаже народный комиссариат по делам национальностей) коллегий 1918 ий 20 июльышто тыгай пӧлкам почмо нерген пунчалым луктын. А варарак, 2 августышто, тиде пӧлка вуйлатышылан Николай Алексеевич Алексеевым пеҥгыдемден. Шочынжо тиде еҥ Изибай эрге Пасет (Изибаев Пасет Изибаевич) лӱман улмаш.
Николай Алексеев шемер марий кокла гыч лекше тале партий да совет пашаеҥ, уста публицист да журналист лийын. Тудо Ӱпӧ (Уфа) губерний Пӱрӧ (Бирск) уездысе Келтей ялыште (кызыт Башкортостанысе Калтаса район) кресаньык ешеш 1896 ий 8 майыште шочын. Тӱҥалтыш школ деч вара Арлан кокияш училищыште тунемын, вара Пӱрӧ семинарийыште туныктышо лӱмым налын. Тылеч вара Николай Алексеевич Алексеев лиеш. Но тудлан школышто пашам ышташыже логалын огыл – 1915 ий августышто салтакыш налыт. Тунеммыже лийынат, офицер званийым пуат. 1917 ийыште рото дене командоватлен.
У илыш верч
Кугу Октябрь революций деч вара Алексеев шочмо кундемышкыже пӧртылеш. 1918 ий 11–13 январьыште Пӱрӧ олаште марий-влакын чрезвычайный губернский съездышт эртен. Тушко мийыше делегат-влак верлаште Совет властьым чыла семынат пеҥгыдемдыме нерген йодышым каҥашеныт. А ик тылзе гыч, 12–24 февральыште, Озаҥыште марий-влакын кугу погынышт эртен. Тушко шке делегатшым Уфасе Марий военно-исполнительный комитетат колтен. Тиде делегатше Николай Алексеев лийын.
Марий погын ятыр йодышым ончен, но тӱҥжӧ элысе политике илыш нерген лийын. Кугу Октябрь социалистический революций, палемдыме тудын пунчалыштыже, пашазе ден кресаньыкым, чыла шемерым эрыкыш луктын. Тунамак, Озаҥ губернийысе Совет дене кутырен келшымек, тудын пелен Марий комиссариатым почаш пунчалыныт. Тушко Владимир Мухин, Алексей Товашов, Николай Орлов дене пырля Николай Алексеевымат сайленыт. Озаҥыште пашам йӧнештарен колтымеке, Николай Алексеевичым Москош, Наркомнацыш, налыт.
Наркомнацын марий пӧлкаштыже пашаеҥ шагал лийын, а марий калык дене кылдалтше сомыл моткоч шуко да пӱсӧ шоген, вет марий-влак Виче, Юл да Урал кундемлаште иленыт. Сандене Алексеевлан чӱчкыдын командировкыш лектын кошташ, у илышым чоҥымашке шемер-влакым чулымын ушымо шотышто шуко йодышым верлаште илышыш пурташ пернен. Эн ончычак верысе Совет-влак пелен марий пӧлка ден подотдел-влакым ышташ кӱлын. Сандене тидын нерген Национальность паша шотышто калык комиссарын заместительже Абрам Каменский ден Рӱдӧ марий пӧлкам вуйлатыше Николай Алексеев марий калык илыме верлаште улшо совдеплашке лӱмын кагазым колтеныт. Тунамак отдел губерний ден уездласе исполком-влак пелен почылтшо марий подотдел-влак нерген лӱмын положенийым луктын. Тушто тыге палемдалтын: нине подотдел-влак ола ден ялысе шемерым у илыш чоҥымо пашаш ушымо, промышленный ден ялозанлык производствым, экономикым вияҥдыме, коммун ден артель-влакым почмо, шочмо йылме дене газетым, книгам савыктыме пашам виктарен шогышаш улыт. Рӱдӧ марий пӧлка марий йоча-влакым школлаште шочмо йылме дене туныкташ кадрым ямдылыме шотыштат шуко тыршен, Шернурышто да Козьмодемьянскыште педкурсым почаш полшен.
Калыкым сотемдараш
1918 ий 22 сентябрьыште Николай Алексеевич Моско гыч Озаҥыш толеш да кумшешыжым Марий комиссариатын черетан погынымашыжым эртара. Тушто комиссариат пелен печать подотделым, агитационно-политический секцийым почаш пунчалыныт.
Тудо кечынак Наркомнац пеленысе Рӱдӧ марий пӧлкан печать органжым ышташ кӱлмӧ нерген ойым пидыныт да «Йошкар кече» газетым лукташ тӱҥалаш пунчалыныт. Газетын редакторжылан Владимир Алексеевич Мухиным шогалтеныт. Тыге «Йошкар кечын» икымше номерже 1918 ий 1 октябрьыште лектын.
Ноябрьыште Алексеев тылзе жаплан уэш Озаҥыш толеш да уездлашке коштын савырна. А декабрь тӱҥалтыште марий пашаеҥ-влакын погынымашыштым эртрарен, тушто докладым ыштен. Николай Алексеевич партий активист-влакым шукемдыме, верлаште большевик партий велке шогышо-влакын ячейкыштым почмо, марий калык коклаште класс шонымашым вияҥдыме шотышто задачым палемден. Пытартышлан тиде погынымаш Озаҥысе марий пашаеҥ-влакын коммунистический ячейкыштым почаш пунчалын.
1919 ий 10 январьыште Николай Алексеевич Наркомнац гыч курыкмарий коммунист-влаклан лӱмын серышым колтен. Тушто тӱҥ темлымаш тыгай лийын: «Тыланда, йолташ-влак, жапым шуйкалыде, газетым лукташ кызытак пижман. Тиде кӱлешан пашам ышташ оксам Наркомпрос ойыра».
Тылеч вара 1919 ий 17 январь гыч Рӱдӧ марий пӧлкан курыкмарла органжым – «Незерын шамакшы» газетым – лукташ тӱҥалме. Тудын икымше номержым печатьыш пуаш «Йошкар кече» газетын редакторжо Владимир Мухин подписатлен.
Граждан сар годым
Тунам элыште граждан сар каен шоген. 1919 ий тӱҥалтыште эрвелне поснак лӱдыкшӧ улмаш. Колчак, Урал гоч вончен, Пошкырт кундемын ятыр ужашыжым руалтен налын. Марий калыкынат эн сай эргыж ден ӱдыржӧ-влак, кидыш оружийым налын, Эрвел фронтыш каеныт.
19 апрельыште Николай Алексеевич Озаҥыш толеш. Тунам тысе партий губкомым тале большевик-влак Николай Антипов ден Борис Ратнер вуйлатеныт. Николай Алексеев нунын дене палыме лийын да май тӱҥалтыште партий членыш Ратнерын рекомендацийже почеш пурен. Алексеевын йодмыж почеш ончыч тыште почмо партячейкым губкомын Марий коммунист секцийышкыже савыреныт да тудым вуйлаташ Николай Алексеевичымак пеҥгыдемденыт. Губисполком пеленысе марий пӧлкамат тудак вуйлаташ тӱҥалын.
Алексеев Озаҥ гарнизонысо марий салтак-влак коклаште политмассовый пашам эртарымылан вуйын шоген. Тудын тыршымыж дене Эрвел фронтысо 2-шо армийын политотделыштыже «Йошкар салтак» газетым ыштыме, шкежак редактор лийын. 3-шо армийысе политотдел пелен «Марий коммунист», а 5-ше армийыште «Шемер пашазе» газет-влак шочыныт. Тӱрлӧ плакатым, изирак брошюрым шочмо йылмыш кусаркаленыт. Чыла тиде пашаште Николай Алексеевич уста организатор улмыжым ончыктен.
Икмыняр жап гыч тудо шкежат военный стройыш шогалын, батальон комиссар лийын. Пӱрӧ уездым ошо-влак деч утарымек, партий уездный комитетын секретарьжылан ыштен, партий ден совет орган-влакым угыч чумыраш полшен.
Тыныс пашаште
1919 ий мучаш гыч Алексеев – угыч тыныс пашаште. Наркомнац мӧҥгеш Москваш ӱжыктен, да 1921 ий марте тудо наркоматын Рӱдӧ марий пӧлкажым вуйлатен.
Икымше Всероссийский партконференций деч вара 31 августышто Наркомнац Алексеевым шочмо кундемышкыже, Башкирийыш, колта. Ончыч тудо партий уездный комитетын секретарьже, вара ныл идалык Пӱрӧ олаште калык судья лийын. 1927 ийыште Николай Алексеевич Йошкар-Олаш толеш, ик жап «Марийская деревня» ден «Йошкар кече» газет-влакын редакторыштын пашаштым шукта, а вара областьысе прокурорын полышкалышыжлан ышта. ВКП(б) областной контрольный комиссий председательын алмаштышыжат лийын.
1930 ийыште Мароблиздатыш куснен, тушто политический литературым редактироватлен. Лач тунамак издательствыште Сергей Чавайн ыштен.
Ик жап гыч Николай Алексеев уэш Башкирийыш пӧртылеш, шочмо ялыштыже «Красный партизан» колхозым ышташ полша.
Партий да печать пашам сайын палыше коммунист Николай Алексеев тылеч вара Калтаса районысо «Ленин корно» газетын икымше редакторжо лиеш. Тиде постышто идалык утла тыршымеке, Николай Алексеевичым партий Калтаса райкомын аппаратыштыже орготделым вуйлаташ кусарат, тышеч тудым райсовет исполком председательлан сайлат.
1933 ийыште Николай Алексеевичым Москошко партий да совет пашаеҥ-влакым ямдылыме курсыш тунемаш колтат. Тушто шинчымашым ешарымеке, тале пашаеҥлан Мӱндыр Эрвелыш каяш темлат. Тыге тудо Приморье кундемысе Александровка посёлкыш толеш да 1933 ий гыч 1934 ий 13 март йотке райсовет исполком председательлан тырша.
У илышым чоҥымо пагытыште ура чонан айдемылан шкем чаманде тыршашыже логалын. Тыге тазалыкшат койын начаремын. Тидлан кӧра тудо Мӱндыр Эрвел гыч шочмо ялышкыже пӧртылын. 1935 ий 9 январьыште ӱмыржӧ лугыч лийын.
Николай Алексеевич Алексеев улыжат 39 ий илен, но пеш чапле корным эртен. Чыла вийжым, чумыр илышыжым мер пашалан, шемер марийын пӱрымашыжым саемдышаш верч кучедалмылан пуэн.
Снимкыште: Марий комиссар Николай Алексеев.
Фотом соцкыл гыч налме.
