Галина Кожевникова ямдылен
1775 ийыште Санкт-Петербургышто В.Пуцек-Григоровичын чумырымо «Сочиненiя принадлежащиiя кѣ грамматикѣ черемискаго языка» книгаже савыкталтын. Икымше марий грамматикын лекмыжлан тений – 250 ий. МарНИИЯЛИ-н кугурак науко пашаеҥже, филологий науко кандидат Олег Сергеев дене Марий Эл Радион тӱҥ редакторжо Владимир Матвеев мутланен. Вашмутланымашын ик ужашыжым лудаш темлена.
– Тиде савыктыш Марий Эл кугыжаныш фондын уникальный документше-влак, тыгак Россий Федерацийысе книга памятник реестрышкышт пурталтын. А марий калыклан – шкешотан шнуй книга. Кеч-могай савыктыш нерген ойлымо годым тудын шочмо корныжымат палемден кодыман. Олег Арсентьевич, Икымше марий грамматикын шочмыжым айста радамлен ончалына.
– Тӱҥалына книган икымше лаштыкше гыч. Палемдышна тыге: книга комышто «Сочиненiя принадлежащиiя кѣ грамматикѣ черемискаго языка» языка» возымо. Икымше лаштыкым савыралына. Тушто автор возен: «Сочинения принадлежащая до черемискiя грамматики». Мый ондак ала-молан тидлан тӱткышым ойырен омыл. Вара ушыш тольо – молан комышто «к грамматикѣ», а икымше лаштыкыште «до грамматики» возалтын? Тыгай шонымашыш шуым: тудо марий грамматикым лончыла, а «сочинения» манмым школышто теме почеш возымо сочинений семын умылыман. Тудын грамматике лийын, чынракше – морфологий, а умбакыже – рушла каласаш гын, «сочинятлет». Теме уло – почын пуаш кӱлеш. Умбакыже воза: «до черемискiя». Мый «до»-жым тыге умылем: Пуцек-Григоровичын чумырымо ты савыктыш марте грамматикына лийын огыл. «Ынде ойлем иже – тидым икымше гана мый почын ончынем. А грамматикым ямдылыме тӱҥ амал, мутат уке, кылдалтын теве мо дене. 1724 ийыште Санкт-Петербургышто икымше Науко академий почылтеш, тидым сайын палена. Тудо кылдалтын Пётр I кугыжан лӱмжӧ дене. Ала угыч ушештарем, туге гынат эше ик гана каласыман: кугыжан йырже моткоч тале шымлызе-влак лийыныт. Пётр I кугыжан пашажым – элыштына наукым да образованийым келгемден шарен колташ да калыклан шинчымашым пуаш – Российын вес кугыжаже, Екатерина II, шуен. А шинчымашым пуаш книга кӱлеш. Книга лекмаште, векат, моткоч кугу полышым икымше Камчатка экспедицийыш миен коштшо-влак ыштеныт. Тиде экспедиций 10 ий шуйнен: 1730-шо ийлаште, академийым почмо деч вара. Каеныт Камчатке, Сахалин марте. Корно тунам Озаҥ гоч эртен. Экспедицийыш лекше-влак Юл дене воленыт, а вара, лум толмым вучен, тер корно дене Сибирьышкыла каеныт. Кунамже нуно йӱдым «постоялый двор» манме верлаште эртареныт. Экспедицийыште улшо-влак коклаште учёный Герхард Фридрих Миллер, тудын йолташыже Петербург академийын академикше Иоганн Гмелин лийыныт. Нуно корнышто Озаҥ воктенысе Зилантов монастыреш шогалыныт. Туштыжо руш огыл икшыве-влакат – марий, мордва, чуваш, татар – тунемыныт. Миллер ден Гмелинын палемдымышт почеш, тушто тиде жапыште Вениамин Пуцек-Григорович монастырьын туныктышыжо лийын. Йоча-влак коклаште нуно моткоч чолга кок марий икшывым ужыныт. Икымше грамматикым лукмаште эн кугу вийым Пуцек-Григорович пыштен. Тудо шуко йылмым пален, да тӱҥжӧ – шке тунемшыже-влакын йылмыштым тунемын. А ме ойлышна, тушто марий-влакат лийыныт. Тудо умылен: шочмо йылме дене туныктымаш пайдам пуэн кертеш. Адакшым Екатерина II кугыжа годым элыште образованийым вияҥдыме дене паша умбакыже шуйнен.
Пуцек-Григорович марий, удмурт, чуваш, татар икшыве-влакым туныктен. Мыйын шонымаште, тудын пелен марий йылмынам палыше черке пашаеҥ-влакат лийыныт. Нуно пашам пырля ыштеныт. Икымше марий грамматике пелен мутер савыкталтын, тушто тӱжем утла марий шомакым рушлаш кусарыме. Кузе палемдат источникыште: Пуцек-Григорович шкежат руш йылме гыч моло йылмышке («моло» манмашке, очыни, ме марий йылмымат пуртена) книгам кусарен шога. Но палемдат: Озаҥыште шуко гана пожар лийын, тушто рукописьше йӱлен йомын, сандене мом кусарен, могай пашам ыштен – чылажым палаш ок лий.
Грамматикым лукмаште эн тӱҥ пашам шке ӱмбакше Вениамин Пуцек-Григорович налын, тылеч посна – шке йылмыштым палыше йоча-влак, туныктышо-шамыч. Нуныжо кӧмыт лийыныт, чаманена, лӱмнерыштым огына пале. Но ик моткоч шергакан документ уло, тушто рушла возымо: «Это были умные, смышлёные и бойкие подростки-юноши. При выборе детей было обращено внимание на более бойких, среди них было двое черемисских детей, живости которых учёные («учёные» манмаште тиде Миллер ден Гмелин) очень дивились. Из которых при хорошем руководстве могло бы выйти нечто великое».Тиде «великое» манмыже марий грамматике лийын кертын.
– Кӧ тиде кок марий эрге лийын – тачысе кечылан каласен кертына мо?
– Моткочак чаманем, тыгай данный кодын огыл, мумо огыл – ала шагал кычалына… Тыгодым пошкудо йылмым шымлыше-влак моткочак кычалыт да муыт. Мутлан, 1769 ийыште икымше чуваш грамматике савыкталтын. Тиде грамматикымат возышо, чумырышо да вуйын шогышыжо – Вениамин Пуцек-Григорович. Чуваш профессор чуваш возыктышым шымлыше Виталий Григорьевич Родионов кычал муын да палемда: чуваш грамматикым ыштымаште Озаҥ духовный семинарийын философий классшым тунем пытарыше чуваш рвезе Еремей Рожанскийын кышаже палдырна. Пагыт дене келшен толшо тыгаяк ик документым мый Санкт-Петербургысо архивыште муынам. Тушто кумалтыш мутым марлаш кусарыме, тудо XVIII курым мучаш дене кылдалтын: «Отче наш» молитвам марий йылмыш Иван Ардатский кусарен манын возымо, тудым «академии студент философии» палемдыме. Ме палена, Озаҥысе духовный семинарийыште пашам ыштымыж годым Пуцек-Григорович тушто философий классым почын. Еремей Рожанский, Иван Ардатский тиде классын студентше-влак семын ончыкталтыт. Мый шонем, тиде кок тале марий полмезе гыч иктыже Иван Ардатский лийын кертын. Ийгот, тудо пагыт шот дене келшен толеш. Ончыкыжым Иван Ардатский отец Иоанн семын палыме лиеш. Тудо Икымше марий грамматикым ыштымаште могай-гынат вийжым пыштен, полшен, тергымаште да моло пашам ыштен кертын. Чуваш профессор Николай Никольский палемда: XIX курым тӱҥалтыште Иван Ардатский марий йылмышкат черке книгам кусарен.
Тыгак палемдаш лиеш: Иван Ардатский, тудак – Иван Павлов, очыни, тиде кылдалтын Арде кундем дене (тудо кызытсе Килемар кундемыш пура). Палыме краевед Аркадий Степанов палемда: тиде эрге – Иван Кедров ден Михаил Корковскийын тукым родыжо.
– Икымше марий грамматикым чумырышо еҥ нерген ме ий еда мом-гынат ум пален налына, тудын нерген у факт-влак почылтыт. Теат, Олег Арсентьевич, тышке шке надырдам пыштенда – илышыжым шымлыме годым тачысе кечылан у йыжыҥламат муында.
– Вениамин Пуцек-Григорович нерген, койыш-шоктышыжым, чурийвылышыжым почын пуышо умылтарымаш пеш шагал. Шукерте огыл ик тыгай шарнымаш мылам логале. Тушто Озаҥ духовный семинарийын ректоржо, архимандрит Платон воза: «Нравом чистосерден, незлоблив, правдолюбив, строг с леностью, благочестив, к трудам знания своего весьма охотен, щедр, любитель наук, старателен в защищении своих подчинённых и прочих бедных людей, обходителен, гостеприимен и во всём подлости и недостатку нетерпящий». Тыгай кугу пашам тыгай еҥ гына ыштен кертеш. Тӱҥжӧ – нужна ма поян ма ончен огыл, икымше верыш айдемым да тудын ушыжым шынден. Тудо йоча-влакым туныктен да нуным илыш тӱняш лукташ полшен. Марий йылмылан корным почмаште надырже кугу. Тудо жапыште тыгай пашам тӱрлӧ могырым шуаралтше черке пашаеҥ-влак шуктеныт: нуно шкештат келгын тунемше лийыныт да шинчымашыштым моло калыкын икшывыштланат пуаш тыршеныт.
Вениамин Пуцек-Григорович Киевысе духовный академийым тунем пытарен. Тудым виян туныктышо семын ондак славян-латин школыш туныктышо семын колтат, а вара, XVIII курымын 30-шо ийлаштыже, Озаҥысе духовный семинарийыш туныкташ толеш. Палемдышна: тушто философий классым почеш, икымше туныктышыжо лиеш. Икмыняр жап гыч духовный семинарийын ректоржо лиеш. Вара тудым Санкт-Петербургыш кусарат, а кок ий гыч, 1748-ше ийыште, Угарман да Алатырь кундемлаш пашам ышташ толеш. Умбакыже илыш корныжо Тверь, Псков могырыш шуйна. Но, пиалешна, 1760-шо ийла тӱҥалтыште тудым мӧҥгеш Озаҥыш кусарат. Вениамин Пуцек-Григорович Озаҥ кундемыште чылаже 31 ий пашам ыштен. Тиде жапыште, кузе шонеда, тудо марий йылмым, тыгак удмурт йылмым тунем кертын огыл мо? Кылже йоча-влак дене лийын, нуным тудо моткоч пагален да туныктен. А туныкташ книга кӱлын. Вот тыгай икымше книга – Марий грамматике.
– Вениамин Пуцек-Григоровичын илыш корныж дене кылдалтше ик тат: 1774-ше ийыште тудым кенета арестоватленыт. Мо дене кылдалтын улмаш?
– Историйым ончалаш гын, 1774 ий Емельян Пугачёвын восстанийже, пудыранчык дене кылдалтын. Возеныт тунам, пуйто Пуцек-Григорович Пугачёвын могырыштыжо лийын. Уке, мӧҥгешла, Пуцек-Григорович тиде пудыранчык ваштареш улмаш. Тудо тыныс илыш верч лийын. Ала-кӧ «кӱшкӧ» вуйым шийын, Екатерина II кугыжа пален налын. Тыге Пуцек-Григоровичым ик жап казаматыште кученыт. Тудо прошенийым возен, умылтарен, а варажым вуйым шийше еҥжат йоҥылыш лиймыж нерген серен. Тыге утареныт.
1769-ше ийыште чуваш грамматике лектын. Марий ден удмурт грамматике куд ий вара савыкталтыт. Молан? Ик жапыште пуйто тиде Пуцек-Григоровичын казаматыште шинчымыж дене кылдалтын манын возеныт, но кӧ пала?.. Амал тӱрлӧ лийын кертеш: окса амал, книга ямде огыл… Туге гынат тӱҥжӧ – тиде книгам лукмаште Науко академийын академикше Миллер полшен. Тудо ты пагытыште Санкт-Петербургышто книга савыктыме пашалан вуйын шоген. Тудо Пуцек-Григоровичым сайын пален. Тыге, очыни, шымлызе, кумдан палыме историк, археограф Миллер Пуцек-Григоровичым грамматикым савыктен лукташ таратен. Тыге марий книга ош тӱняш икымше гана лектын.
Снимкыште: Марий шымлыше институтын кугурак науко пашаеҥже, филологий науко кандидат Олег Сергеев.
Фотом МарНИИЯЛИ-ин архивше гыч налме
