Тыге ойла Шернур районысо Полдыран ялын ончычсо старостыжо Валентин Аклин.
Кушкыл дене кылдалтын
Полдыран яллан негызым ХIХ курым кыдалне пыштыме. Лӱмжӧ полдыран кушкыл дене кылдалтын. Тыште тиде кушкыл шуко шочеш улмаш. Торешкӱвар гыч толшо-влак Эрвулат, Андрей, Ветка Верендич да Акиня эн ончыч пӧртым шынденыт да ешышт дене илаш тӱҥалыныт. 1930 ийыште Ленин лӱмеш колхозым ыштеныт, вольык ашныме ферме, пырчым аралыме леваш-влакым чоҥеныт. 1961 ийыште тӱшка озанлык «Дружба» колхозыш пурен. 1965 ийыште ялым Тамшэҥер дене ушеныт. Кугу Ачамланде сарыш коло кандаш еҥ элым аралаш каен, тышечын латнылытше пӧртылын огыл. Нунын лӱмыштым Лажъялыште шогалтыме шарныктышыш возымо. Эн шуко, кумло вич суртышто, 2000 ийыште 133 еҥ илен. Кызыт коло ныл пӧртыштӧ 120 еҥ шотлалтеш.
Полдыран ялым Тамшэҥер дене ушымылан кӧра шке жапыштыже ончыкылыкдымо радамыш пуртен огытыл. Тидлан кӧра тыште оралтым чоҥаш чарак лийын огыл. Сандене кызытат пӧрт-влак утларакшым кермыч дене чоҥымо улыт. 1998 ийыште тиде ялыште шочын-кушшо, Шернур посёлкышто илыше Валентин Аклинат Полдыран ялышкыже илаш пӧртылын да шке озанлыклан негызым пыштен. Мутшо почеш Шернур гыч ушкалым йӱр вошт вӱден конден.
Чолга еҥлан ӱшаненыт
Тиде ялыш Кугэҥер ял администрацийым вуйлатыше Надежда Борисова дене пырля мийышна.
– Мыйын пашашке толмем годым Валентин Александрович верысе депутат ыле. Тунам ял администраций вуйлатыше лияш кумылан кандидат-влаклан депутат-шамыч йодышым пуэденыт. Аклинат тыгай йодышлан вашешташ темлыш: «Ялышкына сай корным ышташ полшет гын, вуйлатыше лияш ӱшанем». Ынде теве асфальтым шарыман чапле корнышто шогена. Тугеже сӧрымем тӱрыс шуктенам, – куанен ойла Надежда Валерьевна.
Валентин Аклин – чолга, тӱҥалме пашам мучаш марте шукташ тыршыше еҥ. Шернурышто чоҥышо предприятийыште, военкоматыште, ритуальный услугым пуышо организацийыште водительлан ыштен. Ялыш илаш пӧртылмеке, тавылан бетон оҥго-влакым ышташ тӱҥалын. Такшым тиде пашалан тӱҥалтышым Шернурышто илымыж годымак ыштен. Ялыште пашаже утларак воранен каен.
– Кызыт тавым кӱнчымӧ годым бетон оҥгым шагал кучылтыт. Ынде яллаште кажне гаяк суртышто скважиным кӱнчат, вӱдым пӧртышкак пуртат, – ойла Валентин Александрович. – Скважиным кӱнчымӧ годым кок метр келгытыш бетон оҥгым вераҥдат, тыге теле йӱштӧ годым кылмыме деч аралат. Тидлан оҥгым налыт. Эшеже канализацийым ыштат, тушкат оҥго кӱлеш. Сандене сатуна кызытат йодмашан.
Аклиным, ялыш пӧртылмекыже, вигак депутатлан сайленыт. Вара ялысе газ кооперативым ыштымаште да тудым вуйлатымаште чолгалыкым ончыктен. Изиш варарак ял калык тудым старостылан сайлен. Тыштат уста улмыжо палдырнен. Пӱртӱс газым пуртымо деч вара ял уремыште корно кунар-гынат локтылалтын. Кажне сурт деч оксам поген, тыгыде кӱм налын, тудым уремыш шареныт. Ял калыкым сходыш погымо годым администраций вуйлатыше Борисоват лийын, тудым ынде сайрак корным ышташ полшаш йодыныт. Тыге 2016 ийыште ял марте тыгыде кӱм шарыман корным ышташ проектыш пуреныт улмаш, но вараже тудо илышыш шыҥдаралт шуктен огыл.
Фермер улмат полшен
– Ялым чыла могырымат тӱзатыме федерал программыш пурымо условий вашталтын. Ынде ялыште могай-гынат социальный тӧнеж деч посна эше фермер озанлык улмымат шотыш налыт, – умылтара Надежда Валерьевна.
Тиде ялыште ончычсо «Лажъял» ялозанлык артель вуйлатыше Александр Попов ила. Тудо фермер-влак радамыш ушнен. Пасу пашам шукта, мландыже пошкудо Кужэҥер ден Параньга районлаштат уло. Тудлан эргыже-влак Владик ден Эдик полышкалат, мландым куралын-ӱдат, шурным поген налыт, вольыкым ашнат. Тиде ялыштак чапле оралтым чоҥен шынденыт. Тыге чапле корным ышташ, программыш пураш ялыште фермер улмат чот полшен.
– Кодшо телым корнылан ошмам шупшыкташ тӱҥальыч, шыжылан корно ямде лие, – куанен каласкала ончычсо старосто. – Электромеҥгым шогалтыльыч, тушко жаплан келшыше светодиодный лампычкым сакалышт. Ондак кугу мардеж годым электровоштыр-влак ваш тӱкненыт да замыканият лиеден. Ынде ик кӱжгӧ воштыр гына шуйналтын. Мемнан гай чапле корныжо районыштыжат уке докан. Йӱдым чылажат оласе гаяк волгалтеш. Машина-влак чарныде кудалыштыт, вет кажне гаяк суртышто автомашина уло.
Ме ял мучко коштын савырнышна. Кузе илымыштым ужын, порын кӧранен колтышна. Кажне гаяк сурт ончылно автомашина шога. Ял воктенак чапле пӱя уло, тушто кеҥежым комбо-влак ийын коштыт, йӱштылаш, колым кучаш, каналташ йӧнан. Мийымына годым пӱяште ий налын ыле, сандене комбо тӱшка олыкышто когоклен коштын. Пӱясе вӱдым тул ылыж кертме лӱдыкшӧ годым кучылташ лиеш.
Марий йӱлам аклат
Полдыран ял калык шукертсекак марий йӱлам пеҥгыдын куча, кумалтышым радам почеш эртара. Ты пашаштат организаторлан Валентин Аклиным шотлыман. Ялвуйын мутшо почеш, кумалтышым эртарыме верым, кӱсотым, шошо еда тӱшкан эрыктат. Шошым ял кумалтышым эртарат, кок арня гыч Агавайремыш лектыт. Тудым эртарыме кумдык кӱкшакаште верланен, а тӱшка кумалтышым совет пагытыште ӱлнырак шылын-шылын йышт ыштеныт. Ынде тудыжымат кӱшнырак эртараш тӱҥалыныт. Аклинмыт еш кумалтышым кажне кум ий гыч эртара. Ончычсо старостын ойлымыж семын, Юмылан пелештен шогымыжат, очыни, корным ышташ йӧным пуэн.
Тӱзлана, уэмеш
Ял калыкын тӱҥ эҥертышыже ожнысекак вольык лийын. Кумло вич ушкалым ашненыт. Кызыт фермер Александр Попов гына тӱкан шолдыра вольыкым ашна, электрокӱтӱчым кучылтеш. Икмыняр еҥ ӱшкыжым пукшен ӧрдыктара, вара шыллан сдатла.
– Ынде старостылан Вячеслав Веткиным сайленна, – ойла коло наре ий старостылан ыштыше Валентин Аклин. – Тудо ончычшо полицийыште пашам ыштен, кызыт Лажъял школышто туныкта. Кок пачашан пӧртым чоҥен шынден. Тыршыше пӧръеҥ, тудат калыкым поро пашашке ушен мошта.
Ял ий еда уэмеш, кушкын толеш. У пӧртым нӧлтышӧ-влакат улыт. Теве фермерын эргыже посна лектын, чапле пӧртым нӧлтен шынден. Тиде ял гыч коло ныл йоча школыш коштеш. Нуным автобус дене шупшыктат. Коло кок пенсионер шотлалтеш. Кок еш ныл икшыван, кум еш кум икшыван. Йоча уло – тугеже ялын ончыкылыкшо волгыдо.
– Калыкна тӱшка паша деч ӧрдыжеш ок код, – умылтара ончычсо старосто. – Ойлышна, кӱсотым эрыкташ ий еда коштеш. Теве корно ӧрдыжтӧ шочшо шудым солаш латшым еҥ лектын ыле. Моло пашаланат кумылан улыт.
Снимкыште: Валентин Аклин.
Вячеслав Смоленцевын фотожо.
