21 февраль – Шочмо йылмын тӱнямбал кечыже
Тиде кече вашеш айста шкенан шочмо марий йылмына нергенат шоналтена. Ме Российыште илена, Российыште тӱҥ йылме – руш йылме. Тиде тыгак лийшаш. Но ме руш огынал, мемнанат шкенан кутырымо йылмына уло. Шочмо йылме мыланна молан кӱлеш? Тыгай йодышлан кӱчыкын вашешташ икмыняр еҥ деч йодна.
Юрий Петров, врач, пенсионер:
– Кугезе коча-кованат, ача-аванат чыла илыш поянлыкыштым шочшыштлан пуаш тыршеныт да тыршат. А ик эн кугу поянлыкше – йылме, тудо тукым гыч тукымыш куснен толын. Икшыве тиде йылмым сайын палышаш, тунемшаш, кугурак лиймекыже, арален, умбакыже вияҥден шогышаш. Тыгай айдемым гына калыкыште шотан еҥлан шотлат. Тыге гына айдеме шке тукым вожшым шуен сеҥа. Кызытсе самырык тукым тидын нерген моткоч келгын шоналтышаш.
Ош тӱняште ме мер закон почеш илаш тыршена. Элын Тӱҥ законжылан Конституций шотлалтеш. Ик статьяштыже тыге возымо: Российыште шуко этнос (калык) ила, нунылан эрыкын вияҥаш чыла йӧн лийшаш. Марий Элынат Конституцийже уло. Тудын почеш шкенан республикыште чылан келшен илена. Марий Элын тӱҥ законжо дене кугыжаныш йылмылан руш да марий йылме-влак шотлалтыт. Садлан Марий Эл вуйлатышылан шогалше еҥ шке товатлыме шомакшымат рушла да марла ойла.
Шочмо марий йылмына – тӱнямбал цивилизацийын ойыраш лийдыме ужашыже. Шке йылмынам огына тунем да огына вияҥдаре гын, йомдарена. Тудо латынь йылме семын колышо йылмыш савырна. Ушан да шотан калыклан тиде пеш кугу йоҥылыш ошкыл лиеш. Садлан ме кызытак шке илыш корнынам тӧрлатышаш улына.
Но кызыт кажне еҥ жап дене тӧр ошкылшо, цивилизованный айдеме лийнеже. Тугеже йылмымат шуко палыман. Мынярым – айдеме деч шкеж деч шога. Но кум негызше лийшашак, шонем. Икымше – ача-аван йылмыже. Кокымшо – элысе кугыжаныш йылме. Кумшо – кумдан шарлыше тӱнямбал йылме: англичан йылме. Умбакыже – могай кумылет лиеш.
Маргарита Ушакова, писатель:
– Аван чызе шӧр дене пырля тӱрвышкем шочмо йылмем тӱкнен. Кажне тӱрлӧ савыртышыж дене пырля мый шӱлем, илем, ончыко илышаш вийым налам. Тек лиеш кажнын шке йылмыже. Шоналташ гын, вет тиде поянлык, тудын дене кугешнен илыман. Мыйын мутвундем – мыйын поянлыкем, вес еҥын тыгайже уке. Ай, могай сӧрал, ныжыл да яндар йогынан марий йылмем! Тауштем!
Юрий Таныгин, художник:
– Шочмо йылмына мемнам калык семын арален кода. Йылме – мемнан аралтышна. Тудлан ӱшанен кумалаш, туддене йывыртен кутыраш кӱлеш. Тыге ме мотор йылмынам арален кодена, марий улмо шижмашна эше утларак пеҥгыдемеш, марий чонна сӧралрак лиеш.
Борис Дмитриев, Марий Элын сулло артистше:
– Мемнан шочмо йылмына марий калык улмынам ончыкта. Пеш чын ойлат: йылме уло – калык уло. Мый шкеже тӱвыра аланыште пашам ыштем, садлан тыге шонем: калык ила, кунам: йылме уло, туддене мутланена; марий культурнам, искусствынам вораҥдарена; марий йӱланам шуктен шогена; чыла тидым кушкын толшо тукымлан пуэна, ончыко шуяш сугыньлена. Чыла тидым йомдарена гын, марий калык ок лий. Садлан ме нине ой-влакым кажне кечын ушышто кучышаш, илышыш шыҥдарышаш улына.
Эдуард Ильин, АЗС оператор:
– Мыйын шонымаште, шочмо йылме – тудын дене кутырышын генетический код манмыже. Вет айдемын могай йылме дене кутырымыжым пален, шкеж нергенат шуко пален налаш лиеш. Айдеме эн ончычак шочмо йылме дене шонышаш. Тыге тудо йырваш тӱням тиде йылме денак шижын ила, шочмо йылмыж дене мутланенак, тудым, йырваш тӱням, пойдара. Ойлаш лиеш шуко, но моткоч келшем: йылмына – кугезе-влакнан сугыньлен кодымо поянлыкна. Чынак шол, тышке чыла пура: илыш йӱла, койыш-шоктыш, историй, культур, тулеч моло, тулеч моло. Садлан шочмо йылмым чот аралыман.
Геннадий Ояр
* * *
Ал-сӧрал пеледышла чучат тый,
Марий калык – шерге шӱмбелна.
Чӱчкыдынак лӱмыштет кучалтын,
Пӱрымашет шумлык шонена:
Солалташ тӧча саманын покшым
Пачката саска гай калыкем.
Йомдарен акретле тукым шокшым,
Ий еда толат тый катыкем.
Чынжымак лиеш мо тудо пагыт –
Тукымна вес вӱрышкӧ кусна?
Да тӱняште шыже олык лапла
Йошт лиешыс тый дечет посна…
Ок йоҥгалт марий шомак нигушто,
Марий мурым нигӧлан мураш,
Ожнысо марий чонан пасушто
Тӱҥалеш лач ир мардеж шӱшкаш…
Ом ӱшане! Огеш лий тыгае!
Рвезе калык пеҥгыде лиеш!
Шӱдӧ ий тора гычын у гае
Марий мут тек тудым вӱдылеш.
Вет арам мо таче марий ӱдыр
Тӱрлеман ош тувыр ден чаткан
Ошкылал колта шке качыж кӱдынь –
Мландым веле мурыкта таган!
Теве курымнан мотор пеледыш:
Ал да гӱл, шымалык да куат…
Лийышт шуко тӱжем ден пеленышт
Нунын гае ӱдыр-рвезе-влак!
…Шыде мардеж дене кучедалын,
Ик пеледыш весе дек пызна, –
Лач тыгак ваш кидым кучена гын,
Ок йомдаре вийжым калыкна!
Геннадий Сабанцев ямдылен.
