Иван Андреев
Тыге аклен имньым, тудын кӱлешлыкшым марий калык шке илышыштыже. Молан ты шулдыран ойым шарналтышым? Тидлан икмыняр амал погынен. 2026 ий эрвел календарь почеш йошкар имньын идалыкшылан шотлалтеш, а марий кечышот почеш тудо 2021 ийыштак эртен.
Весе. 2004 ийыште савыкталтше «Марий калык ойпого. Калыкмут» книгам шымлен, шерын лектымат, имне дене кылдалтше 42 калыкмутым шотлен луктым. Моло вольык нерген книгаште пелыжат уке. Тиде эше чыла огыл. Мутлан, 2024 ийыште «Марий Эл» газетыште кочам нерген возымаште палемденам: «Чома вӱта гыч аважым ончылтен кудал лектеш гын, сай имне лиеш».
Эшеат амал. Январь тылзыште ачамын, Герасимов Аркадий Егоровичын, Корамас кундем Пезмучаш марийын, шочмыжлан 100 ий теме. Тудо ӱмыржӧ мучко (73 ий илен) имньым кычкен, тӱрлӧ пашам шуктен. Тышеч 14 ийже «Москва» колхозын имньывечыжым вуйлатен.
Ачам дене пырля мыламат школышто тунемме жапыште имне ончаш полшаш логалын. 1950-ше ийла мучашыште – 1960 ийлаште колхозын Пезмучаш ден Полатэҥер бригадылаштыже 70 наре кычкыме имне ыле. Нуно 80 метр наре кутышан кок кугу вӱташте шогеныт. Ачам 10 имньым да колхоз вуйлатышын кычкыме Салют лӱман шем ожыжым ончен.
Имне ончымо паша теле мучко шошым мланде ужаргыме марте шуко нелылыкым конден. Мый ачам дене вич шагат эрденак имне пукшаш, вӱта эрыкташ коштынам. Кастене школ деч вара адак имне вӱта пеленысе таве гыч пӧртысӧ 800 литр пурыман чаныш вӱдым темен, коҥгаш олтен, тудым эрлан ырыктен ямдыленна. Эрдене имне волыш тӱйымӧ олымым пыштет, пӧрт гыч 12 литран ведра дене шокшо вӱдым конден опталат, вара 400 грамм ложашым шавен, вартышым ямдылет. Пукшышаш ложашыже пеш шагал лийын. Молан? Совет Элым Никита Хрущёв вуйлатыме жапыште колхозлашке техникым шукырак ойыреныт. Эше ушкалым утларак жаплаш тӱҥальыч. Тыге имне вийым утыш луктыныт.
400 грамм ложаш – тиде кум кормыж веле. Садлан имне кычкыше еҥ, тӱрлым амалкален, шке пукшаш тыршен. Шарнем, кузе шошо велеш кукшо шудыжат кодын огыл, олымжат вӱтамбалне пытен. Тыге южо имньыжым, кандыраш сакалтен, кечыкташ логалын. Нуно йол ӱмбалне шогенат кертын огытыл. Тыгайым ужын, шинчавӱдым йоктараш логалын…
Ушеш возеш, кузе 1988 ийыште «Марий коммуна» газетыште имньын озанлыкыште кӱлешлыкше нерген, тудым арален кодымо да пайдалын кучылтмо шотышто икмыняр номерыште сай каҥашымаш, ӱчашымаш эртыш. Тунам ойыртемалтыныт Шернур район гыч А.Егошин, Кужэҥер вел гыч селькор А.Петров, Юлсер кундем гыч А.Шитов. Поснак палемдынем пагалыме серызе, журналист Валентин Осипов-Ярчан «Имнем пелен лийнем» статьяжым. Тудо пеш чын возен. Кресаньыкын илышыже шочын вочмыж гыч тӱҥалын эре имне дене кылдалтын. Ялысе айдеме тудын деч посна ик кечымат илен кертын огыл. Имньыдыме кресаньык ӱмыржӧ мучко еҥым сӧрвален коштын, сандене тудо имньыжым шке шочшыж семынак йӧратен, пагален да чаманен. Адак шарналтена калыкмутым: «Имньыдыме сурт вуйдымо еҥ гай».
Ынде Марий кугыжаныш архивыште мумо документ дене палдарем. Тудо Сотнур районысо «Большевик» колхозын погынымашыж дене кылдалтын. Ончышаш йодыш: Савинов Степан Иванович (Апай) ден Семёнов Алексей Ивановичын (Эчей) колхозысо дисциплиным пудыртымышт нерген. Нуно 1946 ий 1 январьыште, имньым кычкен, Озаҥыш сатум наҥгаеныт. Мамдель ялыш шумекышт (Корамас деч 12 меҥге), имньышт окшаклаш тӱҥалын. Очыни, улашке шукырак оптеныт улмаш. Нуно сатуштым вес имне дене кайыше Герасимов Егорын терышкыже оптат да Озаҥ велыш чошат. Окшак имньыштым Йогорлан (тиде мыйын кочам лийын) кучыктен, Пезмучашыш колтат. Тыге Апай ден Эчейлан еҥын имньым йоддегече кычкымыштлан погынымаште пунчалыныт: 200 теҥге гыч штрафым тӱлыкташ да 6 тылзе имньым кычкаш пуаш чараш. Теве могай пеҥгыде дисциплине лийын колхоз илышыште да имньын кӱлешлыкшым кузе акленыт тунамсе пагытыште.
Кугу Отечественный сар деч вара фашист-влак деч утарыме ола ден яллашке Марий Эл гыч пеш шуко чодырам руэн колтеденыт. 1948 ий 8 январьыште фронтовик Михаил Сергеев Сотнур районысо «Большевик» газетыште серен:
Элнет воктен шышталгын кушшо
Чодырашке шарлыш муро сем.
Чодыра руаш мыят волем.
Руэм сорта гай пӱнчым, кожым
Да патыр тумым йӧрыктем,
Элнет вӱд дене тудым шошым
Элллан у стройкыш ужатем.
Ты пӱнчӧ, кож, куэ да тумо –
Кӱлеш сату мемнан эллан:
Ышталтышт чапле у пӧрт-влак угыч,
Пеледше сылнын у ола.
Тиде чодыра пашашке ачам шуко вийжым пыштен. 2004 ийыште «История сёл и деревень Республики Марий Эл. Волжский район» книга савыкталте. Пезмучаш нерген возымаште краевед, Корамас школышто историйым туныктышо Иван Владимирович Иванов ачамын сар деч варасе чодыра пашаште имне дене тыршымыж нерген йодыштын серен. Тунам Морко кундемысе Чёртовый ер, Йӱксӧ ер, Звенигово районысо Николаевский хутор, Керебеляк велне чодырам руэн, Элнет, Ӱшӱт сер воктеке имне дене шупшыктеныт. Тушеч шоло дене Юл вӱд марте ужатеныт. Иленыт баракыште. Вершӧр курыкан, тайылан лийын, сандене тер корным ияҥденыт. Тыге тер сайын мунчалтен, ик имне 5 кубометр наре пырням шупшын кертын. Но тайыл ваштареш имньылан полшаш логалын, садлан имнешке-влак 10 але утларак тӱшкан погынен полшеныт. Тайыл почешла волтымо годым тер таганеш тумо вара дене чаракым ыштеныт.
Имне ончымо шошымсо пагыт поснак шарналтеш. Лач тунам самырык талгыдым (2-3 ияшым), вускемден, алашашке савыреныт. Вускемдымеке, имньым арня наре, сусыр верже тӧрланымешке, вӱден коштыкташ але кечыгут ӱмбалныже, «пушкыдо верет» нолен, маймылын гай чевергымешке, коштыкташ пернен. Лач ты пагыт нерген серен мемнан йӧратыме поэтна Валентин Колумб нине корнылаште:
А колхозын ожым,
Талгыдыжым, коштым
Йол коклаш нумалын…
Кеҥежым имне кӱтӱм кӱташ логалын. Тушто Журка лӱман ӱчызӧ вӱльӧ ыле. Тудо эре тӱшка деч ӧрдыжкӧ кудалаш тыршен. Мо оҥайже – имньым кушкыж поктен авырет гынат, тудым сеҥаш ок лий, но велосипед дене поктымеке, чарнен шогалеш ыле. Йоча годсо кӱтӱ пагытшым Колумб «Мыйын корнем» поэмыштыжак тыге шарналтен:
Но кум ий кӱтӱчӧ
Лиймем деч поснаже
Тӱрыс ок лий ыле
Мыйын тунеммем.
Чынак, тиде шке шотан университет. Тыге вольыкым умылаш, пӱртӱсым шижаш тунемат.
Яра кеҥеж манме пагытыште ялысе вӱтала гыч такыр пасуш терысым ӱяҥдышлан шупшыктенна. Шарнем, 6 класс деч вара ачаммыт у пӧртым чоҥат ыле, сандене терыс шупшыкташ мыйым колтеныт. Мыйже терыс орвам нӧлталмем годым кыдалем тарватенам. Тунам капемжат изи, начар лийын.
Ачамын кычкыме Чемпион лӱман имньыже ыле, тылеч ончыч Арбузка лийын. Икана паша деч вара Чемпионым туарышымат, ӱмбакше шинчын, имньывечыш йорталтышым. Мемнан урем Онтон лук маналтын, тудын мучашыште, имньывечыш шумо деч ончыч, тайыл ыле. Ваштарешла толшо Илян Микале, трук шоик шӱшкалтен, имньым лӱдыктыш. Чемпион тӧршталтыш, мый имне вуй гоч лектын возым, но тудо рошт шогалын, мыйым тошкалын огыл. Теве тыгай чемпион койышыж дене имне мыйым утарен.
Имне ончымо дене кылдалтше сомылышто «Москва» колхоз вуйлатыше Михаил Степанович Степановын Салют лӱман шем ожыжым поснак шарналтем. Тудо пеш ушан имне ыле. Икана теле корнышто Неме курык гыч кудал волымыж годым колхоз вуйлатыше тер гыч лектын возын. Очыни, изиш подылшырак лийын. Ожо кудалмыж годым шижеш: озаже уке. Садлан имне, мӧҥгешла савырнен, вуйлатыше воктек миен шогалеш. Тыге ожо озажым кылмыме деч утара да мӧҥгыжӧ конда.
Салютын вес ойыртемже. Михаил Степанович мӧҥгыжӧ пӧртылынат, капка ончылно сапым тер але орва пелен кылден шынден. Вара имньыжым туп гычше вӱчкалтен. Тыге ожо шкевуя имньывечыш кудалеш; миен шумешке, кум уремым эртыман ыле. Имньывечыш толмекше, ачам имньым туара, верышкыже – вӱташке – пуртен шогалта. Шке шогымо верышкыже Салют нигӧм ок пурто ыле. Ожым пукшаш да вержым эрыкташ ачам ден коктын веле пурен коштынна.
1970-ше ийла кыдалне мый студент лийынам, ачамын алашажым Волжскысо шыл комбинатыш ужатеныт. Чемпионым машина кузовыш кӱзыктен шогалтымеке, имньын шинчаж гыч шинчавӱд йоген. Очыни, чонжо шижын, кушко тудым ужатат. Тидын нерген ачам ойгыжым шарналтен каласкален ыле.
Ачам 1972 гыч 1998 ий марте Пезмучаш ушкал комплексыште ончыч Горбунок лӱман, вара Беркут алашаж дене имнешке семын вольык ончымаште тӱрлӧ пашам шуктен.
Имньын кӱлешлыкшым палыше, тудым аклен моштышо еҥ нерген Валентин Колумбынак «Имне азырен» почеламутысо корнылаж дене мучашлем:
Пуэн шке помыш ватым,
Ужын гын сай имньым…
Снимкыште: Аркадий Герасимов Игорь уныкаж дене Беркут имньыштым кычкеныт. 1987 ий.
Еш альбом гыч налме фото.
Геннадий Сабанцев ямдылен.
