Геннадий Сабанцев
Кодшо ий чарша шойык кайышаш лишан мый «Чонволгалтыш» семинар-лабораторийын погынымаштыже лийым. Сылнымутлан шӱман-влак Надежда Моисееван пьесыжым каҥашышт.
Пьесе кузе чоҥалтеш?
Чынже денак: «возалтеш» огыл, а «чоҥалтеш». Вет драматургий тугай жанр: кажне сценым, эпизодым изирак пӧрт семын чумырет. Поэтессын тиде жанрым сеҥаш шонен пыштымыже куандара, вет марла пьесе, ой, кузе огеш сите!
Произведенийжым автор кызытеш тӱҥ героиньын лӱмжӧ дене «Аля» манын лӱмден.
– Сюжет негызшылан неле пӱрымашан поэтессе Алевтина Сеньковам ойырен налынамат, лӱмжӧ денак вуймутым пуышым, – рашемда Надежда Моисеева. – Но мый тыште Аля нерген веле огыл каласкалынем, а чумыр ӱдырамашын чон кӧргӧ тӱняжым почнем.
Алям мый лишке паленам, – шуя Надежда. Кундыштӱр интернатыште илымыж годым шуэн огыл туддек коштынам. Эргыж дене палыме улам. Шке гычат пӱрымашыжым шымленам, йолташ ӱдыржын возен кодымыжымат, газет статья-влакымат лудынам. Да Алян илышыже чонышкем тунар чот шыҥен, возаш кӱлешак манын шоналтенам. Туге гынат произведенийым чылт биографий сынаным ынем ыште, тушко художественный йӧным шуко пуртенам.
Пьесым лончылымо годым Надежда тиде жанрыште моштымашым погымыж нергенат каласкалыш. Тудо интернетыште лӱмынак Skillbox онлайн-курсыш ушнен.
– Тушто видеолекций-влак эртат, – умылтара Надежда. – Лекций деч вара мӧҥгысӧ пашам пуат, вара кузе тудым шуктыметым тергат. Мый кажне пашамат тӱрыс шукташ тыршенам. Мутлан, ик сценым налыктат да тудын дене тӱҥалтыш гыч мучаш марте пашам ыштыктат. Кажне арвер тиде сценыште шкежым сулышаш. Молан мый тудым тышке пуртенам? Молан курчак? Молан астра пеледыш? Молан шагат кеча, мом тудо ончыкта? Кажне детальым ужаш да умылтараш туныктеныт.
Эше туныктеныт, кӧмыт улыт протагонист ден антагонист. Пьесыште нунын деч посна ок лий. Протагонист – тиде тӱҥ герой. Шукыж годым положительный. Антагонист – тудлан ваштареш шогышо. Тиде лийын кертеш айдеме, лийын кертеш кӧргӧ состояний, шарнымаш, шонкалымаш, йыр улшо еҥ-влак да тулеч молат лийын кертыт. Ик протагонист гына лиеш гын, нимогай ваштӱкнымаш огеш лек, историят огеш лий. Но ваштӱкнымаш, конфликт йӧршешат вурседылмаш-кредалмаш огыл. Герой ик сценыш ик кӧргӧ шижмашан пура, тиде сцене гыч вес кӧргӧ шижмаш дене лектеш. Вияҥмаш кайышаш. Сценыште вияҥмаш ок лий гын, историй ок лий, ончышо еҥлан нимом ончаш. Ом пале, тиде курс деч посна пьесым возен кертам ыле мо? Тушеч шкаланем мо кӱлешым шуко налынам, – иктешла Надежда Моисеева.
Каҥашымашке толшо-влакат иктешлыме ойым ыштышт: «Аля» пьесе чоҥалт шуын.
«Чонволгалтыш» ӱнарым пога
Теве тыгай оҥай, сай лектышан каҥашымаш кажне чумыргымо годым эрта. Ынде вич ий утла тышке коштшо-влак шке пашаштым икшырымын вораҥдарен толыт. Кузе тӱҥалме нерген Алёна Яковлева каласкала:
– Надя дене «Кугарня» газет редакцийыште пашам ыштымына годым тӱҥалын улына. Мый тунам сылнымут лаштык дене тыршенам. Газет пашаеҥ семын Самара олашке самырык литератор-влакын фестивальышкышт миен улына ыле. Тудым Россий Писатель ушемын Самырык возышо-влак дене пашам ыштыше каҥашыже эртарен. Шуко йолташ дене палыме лийынна, кӱлешаным налынна, кумылаҥын толынна. «Республикыштыдат тыгайым ыштыза», – манын колтеныт мыланна. Россий Писатель ушемын марий пӧлкаж дене кутырен келшаш темленыт. Но тушто мыланна каласышт: «Погыныза «Кугарняштыдак». Тӱҥалтыште погынышна «Кугарняштынак». Вуйлатышына Эдуард Иманаев, самырык огыт лий гынат, возаш кумылан-влакым поген, семинар гайым эртараш темлыш. Вара мыланна Валентин Колумб лӱмеш библиотеке шке омсажым почо. Ончыко пуренат каласена: кызыт пашана лачак ты библиотекын шуктышаш планже почеш эртаралтеш.
Тӱҥалтыш жап гычак вуйлатышыланна Альбертина Петровна Ивановам ӱжна, тудо кумылын келшыш. Шулдыр йымакыже чылан чывиге гай пызнышна да ынде теве шинчена, тунемына. Пӱктен луктеш мемнам, шонена, – шыргыжалеш Алёна Яковлева.
Альбертина Иванова ойла:
– Алёна чыным ойлыш: тышке, Валентин Колумб лӱмеш библиотекыш, ме сӧрвален толын шинчын огынал, библиотекын сомылжымак шуктена. Эн ондакше пашанам «семинар» гына лӱмденна. Но мылам тиде пешыжак ыш келше. Семинар – кунам икте лудеш, весе-влак колышт шинчат, нунылан ала келша, ала ок келше. Сандене эше «лабораторий» шомакым пуртышым, тыге «Чонволгалтышна» семинар-лабораторий лие. Лабораторийыште чыла шолеш, «шикш» лектеш да вара иктаж-мо садак шочеш. Пашашке тыште кажныжат чулымын ушна. Ӱдыр-влак эре мом-гынат шонен луктыт, темлат. Алёна кодшо гана ӧрыктарыш: духим шӱрыман кагаз лаштыклам шуко конден да кажнылан пуэден лекте. Да кажныже тамле ӱпш почеш почеламутым возышаш ыле. Чылан возеныт, чылан лудыныт, пеш оҥай лектын. Ӱмбач ончалмаште – модыш, но тиде тыглай модыш огыл, а практический опытым пуа, вуйдорык пашам ышта.
– Алёна ден Надежда эше «Кугезе йӱксавыш» проектым темлышт, – умбакыже палдара Альбертина Петровна. – Кум тукым автор-влак марла моторын чиен лектын шогалыт да илышышт гыч иктаж йыжыҥ нерген почеламутыштым почела лудыт. А коклаште марий семӱзгар дене шоктымо сем ныжылгын йоҥгалтеш.
Рашемдена: тиде концерт огыл, а сылнымут-сылнысем аршаш. Тыште кугезе йӱксавыш саде сем йоҥгалтмаш гоч почылтеш, почеламут корнылам вияҥда, маныт «семинарист-влак». «Кугезе йӱксавыш» проект дене У Торъялыште, Моркышто лийыныт. Ончышо калык моткоч кумылын вашлийын. Варажым Татарстанысе Элнет, Удмуртийысе Марий Возжай яллашкат шуыныт. Ӧрдыж велнат сылне поэзий мут марий-влакын чоныштым тарватен.
Мыйын эше тыгай йодышем лекте. Возымо произведенийым каҥашыме да лончылымо годым мом ойлымо кажне авторланак ок келше – тыгай лиеден мо? Альбертина Петровна вашешта:
– Темлымашым йӧсын колыштшо ик-кок еҥ ыле. Но нуно вашке мемнан деч кораҥыч. Кызыт мылам мо келша: ойлымылан нигунамат иктат огеш сыре. Икте-весыштым арален налаш тӧчат – тиде уло.
«Чонволгалтыш» семинар-лабораторийын паша саскаж нерген мут лекмек, ик пример мылам келшыш. Тышке шуко шочшан ача Эдуард Ильин толын. Ондак йӧршын возыдымо. Икмыняр жап гыч у авторын возымо кумылжо пеҥгыдемын, усталыкше кушкын, почеламутшо-влакат удан огыл лекташ тӱҥалыныт. Нуно «Ончыко» журналыштат савыкталтыныт.
Семинар-лабораторий кызытсе пагытын технологий йӧнжымат кертме семын кучылташак тырша. Кажне погынымаш гыч интернетыш вияш трансляций кая. Вес эллашкат нунын йӱкышт шуэш. Мутлан, Голландий гыч Валентина Васинкина пашашке коклан ушна. Моско гыч, Татарстан гыч эре вашкылыш лектыт. Мемнан вашлийме кечын Надежда Моисееван пьесыж деч посна онлайн йӧн дене Татарстан гыч Галина Сайтаеван почеламутшо-влакым лончылышт.
– Тиде пашам мый умбакыже кузе ужам? – йодышым шында Альбертина Иванова. – Писатель ушем пелен содыки самырык автор-влак дене ыштыше каҥашым чумырашак кӱлеш. У председатель лиймеке, тиде йодышым пеҥгыдынак тарватыман. Тунам мемнан йӧнна эше утларак лиеш. Сандене Алёна ден Надеждалан Писатель ушемыш пурыман.
Эше ик проблемым ойлынем, – манеш лӱмлӧ поэтессе. Шкат ужыда, тыште кыдалаш ийготан-влак погыненыт. Моткоч кондынем самырык-влакым: студент-влакым, эсогыл ялысе школлаште тунемше-влакымат ушынем. Нуным ала вияш трансляций гочак ушаш лиеш. Тек эше огыт возо, но ала-могай изи кумылышт уло гын, тудым ылыжташ полша ыле. Мемнам ончен, нунат помыжалт кертыт. Ончыкыжым школлашке лектын тыгай пашанам эртарышаш улына. Марий сылнымутна умбакыжат илышаш, кушшаш, да тудым самырык кидыш кучыктыман.
Вияш ой:
Нина Щербакова (У Торъял район):
– Тышке толмем пеш келша. Ондакше лӱдынам ыле. Кузе Альбертина Петровна каласыш: «Шинчам пешак каренат ыле», – манеш. Кузе от лӱд: чылан тыгай возен моштышо улыт, а мыйже тунем лекше да мойн омыл. Туге гынат толынам. Тымарте шкаланем пайдам шуко налынам шонем.
Ольга Эльтемерова (Советский район):
– Тиде калык дене пырля улмемлан моткоч куанем. Йочасадыште пашам ыштенам, изирак почеламут-влакым возкаленам. Тидым Алёна Яковлева ужын да тӱҥалтыш погынымашке ӱжын. Тунам «Сылнымут пӧлем» маналтеш ыле. Варажым «Чонволгалтышын» аклымыже, тергымыже негызеш мыйын «Илыш мундыра» книгам лекте. Тидлан моткоч кугу таум каласем. Самырык-влак коклаште улам да ийготемат ом шотло.
Снимкыште: «Чон волгалтыш» семинар-лабораторий черетан каҥашымашым эртара.
Геннадий Сабанцевын фотожо.
