Геннадий Сабанцев
Учёный-этнолог, историй науко кандидат Тамара Молотован шочмыжлан
16 майыште 70 ий темеш ыле.
Кӱчыкын
Тамара Лаврентьевна Молотова Йошкар-Олаште пашазе ешеш шочын. Тукымвожшо – Шернур районысо Поланур ялыште.
1978 ийыште Марий кугыжаныш университетын историй-филологий факультетшын историй отделенийжым тунем лектын. 45 ий утла МарНИИЯЛИ-ште тыршен.
1984 ийыште СССР Науко академийын Этнографий институтшын аспирантуржым пытарен. 1986 ийыште «Марий калык вургемын вияҥын толмаштыже тӱҥ ойыртем-влак (XIX курымын кокымшо пелыже – ХХ курымын 80-ше ийлаже)» теме дене туштак кандидатлык диссертацийым арален. Марий научно шымлыше институтышто этнологий дене вӱдышӧ специалист лийын. 2014 гыч 2020 ий марте этнологий пӧлкам вуйлатен.
«Марийский народный костюм» («Марий калык вургем»), «Марийский детский сценический костюм» («Сценылык марий йоча вургем»)(Л.Солдаткина дене пырля), «Традиционное марийское ткачество» («Тошто марий куымо паша») книга-влакым, «Марийский костюм» («Марий вургем») альбомым луктын. Тылеч посна пеш шуко статьям, шанче паша-влаклан рецензийым возен.
Марий Эл наукын сулло деятельже, Марий Элын И.С.Палантай лӱмеш Кугыжаныш премийжын лауреатше. «Марий Эл ончылно суаплан» орденын медальже дене палемдалтын.
– Чот чаманен каласаш логалеш, Тамара Лаврентьевна шкенжын шымле ияш лӱмгечыжым, родо-тукымжым, йолташ-влакшым ик ӱстелтӧрыш поген, пырля вашлийын ок керт. Мемнан деч тудо кодшо ий мучаште, лачымже 1 декабрьыште, каен колтыш (южо вере 2 декабрьыште манме, тиде йоҥылыш. – Ред.). Лӱмгече вашешыже ме тудым таче порын шарналтена. Тидлан мутланымашке В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, литературым да историйым шымлыше институтын икмыняр пашаеҥжым, Тамара Лаврентьевнан коллегыже-влакым, ӱжам.
Людмила Григорьева, филологий науко кандидат, институт директор:
– Ушешем эрелан кодеш: 1 декабрь шочмо лийын, а кугарнянже, паша кече пытымеке, Тамара Лаврентьевна мый декем кабинетышкем пурыш. Шуко жап мутланен шинчышна. Утларакше тудо ойлыш. Чон шонымашыжым чыла луктын пышташ тыршымыжла чучо. А шочмын мемнам неле увер авалтыш…
Тамара Лаврентьевна Молотова учёный семынат, айдеме семынат, туныктышо семынат мылам моткоч поро шарнымашым коден. Тудо мемнан шӱмыштына ила, ме тудын пашажым умбакыже шуена. Лӱмгечыж дене кылден, октябрь тылзыште лӱмынак конференцийым эртараш палемден улына. Темыже «Этнологические исследования в Республике Марий Эл: история и новации» лиеш. Лачак Тамара Лаврентьевнан темыже. Кызыт йоча этнографийлан пӧлеклалтше монографийжым савыкташ ямдылена.
Тамара Лаврентьевна – икымше марий ӱдырамаш-учёный, кӧ этнографий дене кандидатлык диссертацийым арален. Варажым вӱдышӧ этнограф семын тудлан шуко йодышым рашемден шогаш логалын. Мемнан дек кажне кечын гаяк тӱрлӧ йодыш пура, кажныжлан этнограф келге профессионал вашмутым пуышаш. Ты могырым Тамара Лаврентьевна кугу шинчымашан ыле. Тудым «учёный-энциклопедист» манашат лиеш.
Калык дене моткоч шуко пашам ыштен. Аспирантурышто тунемме пагытше гычак эре экспедицийыш коштын. Погымо материалже поян лийын. Пытартыш жапыште тургыжланен: «Кузе чыла тидым книга дене луктын шукташ», – манын ойлен. Айдеме семынат пеш поро кумылан, кажне дене мутланен моштышо лийын. Вет экспедицийышкак мийыме годым информант деч вашкылым ыштен моштымеке веле келшен толшо вашмутым налат. Каласкалыше-влакын чоныштым почын моштыман. Ты могырымат Тамара Лаврентьевнан койыш-шоктышыжо виян лийын.
Ольга Калинина, институтышто шанче пашаеҥлан тыршен, кызыт библиотекыште ышта:
– 1990 ийла тӱҥалтыште мемнан обществыште национальный йодышлан кугу верым ойыраш тӱҥальыч. Марий калыкын илыш-йӱлажымат, ыштыш-кучышыжымат шымлыме йодыш ончык лекте. Тиде толкыныш этнографий пӧлкаште ыштыше-влак чыланат ушненыт. Ты жаплан Тамара Лаврентьевна пеш кугу материалым поген шуктен ыле. Тыге 1992 ийыште марий калык вургем нерген книгаже моткоч шке жапыштыже савыкталт лекте. Книга калыклан шке чиемже дек пӧртылаш кугу шӱкалтышым, йӧным ыштен. Вет тунам районлаште студий-влак почылташ тӱҥальыч, ятыр кидмастар лекте. Нунылан Тамара Лаврентьевна кугу полышым пуэн шоген. А 2002 ийыште Йошкар-Олаште институтын да Республикысе шанче-методике рӱдерын пырля тыршымышт дене икымше гана регион-влак кокласе «Марий вургем пайрем унала ӱжеш» фестиваль-конкурс эртаралте. Тудо сенсаций семынат лийын. Мо тунам ончыкталтын, тушеч шукыжым тӱшка калык тымарте ужын огыл, пален огыл.
Людмила Григорьева:
– Тиде моткоч чын. Лач тышеч марий калык вургемын уэш шочмыжо тӱҥалын. Таче кечын кугу кӱкшытан ты фестиваль йӱлашке пурен. Тамара Лаврентьевна эреак жюриште ик тӱҥ член лийын, тудын аклен ойлымыжым колыштыныт. Тиде фестивальысе пашажланак Тамара Лаврентьевналан Кугыжаныш премийым пуымо.
Кызыт у проекттӱҥалеш, «Цифровая марийская культура» («Марий тӱвыра – интернет кумдыкышто») маналтеш. Тыште Тамара Лаврентьевнан чумырымо коллекцийже кугу полышым пуышаш.
Ольга Калинина:
– Тамара Лаврентьевна ден пырля мый этнографий экспедиций дене ятыр вере коштынам. Эскеренам, кузе тудо шымлымашке келгын пурен. Информант деч умылкалыме годым вургемын кажне лаштыкшым луйык терген, тудо мо нерген ойлымым раш палаш тыршен, шуко фотом ыштен.
Этнографий пашаш студент улмыж годымак чулымын ушнен. Тунам факультетысе кафедрын вуйлатышыже Александр Германович Симонов лийын. Тудо историй да этнографий дене лекцийым лудын да спецкурсым вӱден. Варажым Геннадий Андреевич Сепеевын «шулдыр йымакше» логалын, шке туныктышыж семын тудым эре порын шарнен. Тамара Лаврентьевна туныктышыж-влакын ойышт почеш науко корныш шогалмыж дене, шкенжын кыртмен тыршымыж дене ончыкыжым финн-угор шанче тӱняште эн палыме марий этнограф лийын манам гынат, йоҥылыш ом лий.
Тамара Лаврентьевна марий вургемым гына огыл, марий сурт-печымат, йоча модмаш ден модышламат, марий ача-аван икшывыштым кузе куштымыштымат, калык койыш-шоктышымат, тудым кузе арален толмым, шымлен.
Людмила Григорьева:
– Эше палемдыман: тудо марийым веле огыл, татар калыкымат, ислам йодышымат, шымлен. Параньгаште кажне ийын «Насретдин лудмаш» эртаралтеш, Тамара Лаврентьевна тушто ик тӱҥ участник лийын. Озаҥыштат коллегына-влак тудым чот пагалат.
Сергей Свечников, историй науко кандидат, институтын этнологий пӧлкажым вуйлатыше:
– Тӱрыс келшем: Тамара Лаврентьевна марий этнограф-влак коклаште кызыт эн лӱман еҥ. Тудым утларакше марий чиемым шымлыше кугу специалист семын палат. Тиде теме дене кум серыпле книгаже лектын. Но тудын шымлымаш аланже пеш кумда лийын. Марий куымаш, шӱдырымаш, кыне, меж, йытын паша нерген келгын пален, научный негызан книгажат лектын. Коллеге-влак йоча этнографийым тунеммыж нерген каласышт. Тамара Лаврентьевна тыгак еш, аза ыштыме йӱла, йочам ончен куштымо шотышто возен, рукописьше институтышто уло. Кочкыш йӱлам шымлен. Тиде теме денат тудо ик эн тӱҥ специалист. Марийын психологийже, илыш-кучышыжо (образ жизни), этикетше, шкешам (самосознаний) манмыже тудлан оҥай лийыныт.
Тыгак марий юмыйӱла нерген ятыр пашам возен. Но юмыйӱлам кумдан огыл, а оҥай могыржым тарватен. Теве Башкортостаныште Бикмесь, Нарат-Чукур лӱман ял-влак улыт, тушто илыше-влак татарла кутырат, но шкеныштым марийлан шотлат, кумалаш кӱсотыш коштыт. Тидым Тамара Лаврентьевна почын. Тудын тугай пашаже-влакат улыт, кушто марийын татар, чуваш, башкир-влак дене (изиш шагалрак одо да мордва дене) кыл кучымыжым ончен.
Пытартыш жапыште марий ӱдырамашын илыш йӱлажым шымлаш тӱҥалын ыле, но мучаш марте виктарен ыш шукто.
Айдемыжат пеш оҥай ыле. Тудын дене мутланыме годым шкаланет шуко пален налат. Эре колыштмет гына шуэш. Этнологий пӧлкалан тӱрлӧ оҥай темым темлен. Йӧршын вучыдымын, мутлан, марий ешыште пӧръеҥ ден ӱдырамашын, ача ден аван кузе ваш келшен илымышт нергенмутым луктын ыле. «Кӧ, – манеш, – тиде темым виктараш тӱҥалеш?» Чыла тиде мо нерген ойла? Тудо марий калык дене кылдалтше чыла-чыла темым пален да авалташ тыршен, нуным келгын «кӱнчен». Учёный семын эше ик пагалышаш ойыртемже – кеч-кунамат чын верч шоген.
Серафима Сибатрова, филологий науко кандидат, йылме пӧлкан кугырак специалистше:
– Тиде тыгак! Шарнеда, «Небесные жёны луговых мари» лӱман кино лектын ыле. Марийым тушто кузе гына мыскылыме, тудын нерген шояклыме огыл! Вик ойлаш гын, кӧргӧ чон яндарлыкшым тошкымо. Ой, тунам Тамара Лаврентьевнан чонжо коржо вет!
Тудо тӱрлӧ кӱкшытан конференцийлаште докладым ыштен. Тидат шке шотан ойыртем ыле: марий аудиторий ончылно марла пеш яндарын, ласкан гына умылтарен ойлен, руш аудиторийыште рушла тыматлын каласкален. Кужун ойла гынат, колышт шинчет – жапым шижынат от шукто.
Айдеме семын порылыкшат раш палдырнен. Еҥ-влак деке пеш тӱткӧ ыле. Кӧн шочмо кечыже – мия, саламла, пӧлекым кучыкта. Тудлан шкаланже иктаж-мом пуэт гын, лу пачаш шуко пӧртылта.
Александр Сергеевичым (Казимов, Тамара Лаврентьевнан пелашыже; кужу жап институт директорлан ыштен. – Ред.) чот пагалымыже шижалтын. Тудым кӱлеш семын пытартыш корныш ужатыш, уштымо йӱлам чес дене эртарыш. Тудын нерген шарнымаш книгамат ямдылыш. Тыге сай пелаш улмыжо раш койо.
Людмила Григорьева:
– Родо-тукымжо денат лишке палыме лийын улына. Нунат Тамара Лаврентьевнам кугу шинчымашан айдеме семын акленыт, тудын дене кугешненыт. Акажын ӱдыржылан, изажын эргыжлан тӱткышым ыштен шоген улмаш. Кӱлеш годым полшен, марий йӱла, марий тӱвыра деке кумылаҥден. Нуно шкешт тидым ойлат.
Серафима Сибатрова:
– Эше палемдыман: Тамара Лаврентьевна «Финно-угроведение» журналым савыктыме пашашке кугу надырым пыштен. Редколлегийыште тӱҥалтыш гычак ыштен. Журналын 1-ше номерже 1994 ийыште лектын. Тӱҥ редактор пашам 2020 ий марте тале марий историк Ксенофонт Сануков шуктен. Лучко ий, 2002 ий гыч 2017 ий марте, Тамара Лаврентьевна журналын ответственный секретарьже семын тыршен. Шуко паша тудлан логалын: вет кажне номерлан статья-влакым, моло тӱрлӧ материалым погыман, тидлан автор-влак дене кылым кучыман, редакцийыш пурышо статья-влакым редколлегий член-влаклан ончаш-тӧрлаташ шеледыман, тӧрлатыме деч вара журналым чумырыман да савыкташ ямдылыман, редколлегий погынымашым эртарыман да тулеч моло. Тамара Лаврентьевна шкежат журналеш, икымше номерла гычак, возымыжым савыктен шоген. Чылаже 50 наре тӱрлӧ сынан пашам печатлен. Тыге журнал редакцийыште тыршымыж дене республикыштына веле огыл, а уло элыштына финн-угор наукым вияҥдымаште моткоч кӱлешан да суапле пашам ыштен коден.
Мучашлан ме Тамара Лаврентьевна Молотова дек илыше улмыж гаяк мелын лийына: шергакан, пагалыме Тамара Лаврентьевна, коллегет-влакын поро деч поро мутыштым меат уло чонна дене авалтена! Мемнан коклаште кызыт уке улат гынат, чонлан тыге чучеш, пуйто жаплан экспедицийышкет гына каенат…
Марий калыкын шуко шӧрынан ойыртемжым учёный семын шымлен кодымет курымла дене илаш тӱҥалеш.
Волгыдышто, узьмакыште иле…
Снимкыште: МарНИИЯЛИ-н этнологий пӧлкажын пашаеҥже-влак Тамара Молотова (пурлаште) ден Иван Андреев (шолаште) экспедицийышт годым информант дене мутланат. 1980-ше ийла.
Фотом МарНИИЯЛИ-н архивше гыч налме.
