Лӱмгече
Светлана Пехметова
Илышын тӱсшым радына почеш
Россий сӱретче ушемын йыжыҥъеҥже Иван Богомоловлан 12 мартыште – 60 ий.
Советский районысо Кукмарий ялыште шочын-кушшо рвезын йоча пагытше утларакше Шернур район Нольыкмарий ялыште коча-коваж дене эртен. Мартин кочаже шӱвыр мастар лийын. Йыван чӱчкыдынак Вера коважын шондыкыштыжо кийыше тӱрлеман марий вургемжым ӧрын ончен. Кугезына-влакын аклаш лийдыме поянлыкышт изи йочан чоныштыжо тунамак келге кышам коден – сылнылыкым шижаш тунемын.
Тӱнямбал да россий кӱкшытан выставкылашке ушнышо сӱретчын шӱдӧ утла радынаже ятыр элысе частный коллекцийлаште аралалтыт. Иван Александрович художник-постановщик, ассистент але автор семын лу наре тӱрлӧ фильм ден мурым возымаште пашам ыштен. Мутлан, Вячеслав Созоновын йоҥгалтарыме «Черемис» мурылан келыштарыме музыкальный клипын авторжо семын тыршен.
13 мартыште «Россия Культура» канал дене «Письма из провинции» передачыште тудын усталык корныж гоч марий калыкын тӱняумылымашыж гыч ик йыжыҥжым почын пуат.
Санкт-Петербург гыч толшо съемочный группо дене пашам ыштымышт нерген Иван Александровичын редакцийышкына колтымо серышыжым лудаш темлена.
«Икымше кечын ояр игече чотак йӱштӧ ыле гынат, Марий паркым, Патриарший площадьым да моло верымат ончен коштна. Йошкар-Олашке икымше гана толыныт, чылажат нунылан моткоч ӧрыктарышын койын.
Эрлашыжым телегруппо, Роза акам да Валера курскам Кукмарий ялыш кудална. Шочмо пӧрт воктене илыш корнем йоча пагыт гычак, ача-авамым, кугезынам, Кукмарий пошкудо-влакымат шарналтен каласкалышым. Кузе ме, икшыве-влак, кушкынна, школышто тунемынна, уремыште, коремлаште модын куржталынна, ялысе вольык кӱтӱш коштынна.
Рӱмбалгаш тӱҥалме деч ончыч Ӱшнур селаш Галина ден Станислав Волковмыт деке тарванышна. Тыште ме «уна вашлийме муро, марий чес дене сийлыме йӱла» сценылан съёмкым эртарышна. Уна вашлийме мурым Галина ден Роза акам пырля муралтышт. Галина Николаевна коважын арален кодымо сылне тӱран тувыржымат ончыктыш.
Вес кечын Шернур район Лажъял книгагудышто марий юмыйӱлам палыше карт кугыза Василий Смирнов дене вашлийна. Тудо школысо йоча-влаклан юмыйӱлан ойыртемжым лончылен палдарыме урокым эртарыш. Телекамерыш шкеж нерген, марий юмыйӱлаш куснымыжо, акрет жап гыч кугезынан сугыньыштым умбакыжат арален шогаш кӱлмӧ нерген каласкалыш. Тиде жапыште мый Василий Фёдоровичын портретшым этюд семын сӱретлышым.
Илыш корнем гыч 23 ийже Москва дене кылдалтын. Суриковский институтышто тунемме пагытем, сӱретлыме паша дене тыршымем, кино дене кылдалтше ужаш нергенат каласкалышым.
Кукмарий кугу пӱнчӧ йоча пагыт гычак шарнымашыште кодын, ятыр сӱретыштем вераҥын. «Шем курныж. Ончылгоч шижмаш» радынам 1991 ийыште студент пагытыште сӱретленам. Сюжетым йырым-йыр илышым эскерымаш шижтарен. Кошкышо пӱнчӧ фонышто тайнештыл шогем, а шем курныж деч вочшо ӱмыл метафор семын саманын символжо лийын. 90-ше ийлаште лийше вашталтыш жап шкем вияҥдымаште да илыш корным кычалмаште палдырнен.
«Омо. Кочамын шӱвыржӧ» сӱретым 1992 ийыште ончыктенам. Йоча улмем годым Нольыкмарийыш мӱндыр кочам деке унала мияш йӧратем ыле. Ял калык тудым Мартин кугыза лӱм дене кызытат шарна. Илымыж годым шӱвырым шуко ыштен, сӱаныште, пайремлаште устан йоҥгалтарен. Марий орнаментан эҥше радына фонышто мыйын чоҥештылме татым ончыктымо, но тиде омо трукышто кӱрылт кертеш… Кочамын шӱвыр семже шарнымашыштем гына ила.
Кинохудожник профессий пашам кодшо курымышто Москваштак тӱҥалынам. 2022 ийыште режиссёр Андрей Огородниковын «Евсеев: Признание ценою в жизнь» кӱчык метражан документальный фильмжым шке усталыкем дене сӧрастараш тыршенам. Кажне сценылан эскиз гыч тӱҥалын операторын войзымо кадрже-влак марте чыла кыртмен ямдыленам. Режиссёр пеш сылне киногруппым, шке профессийыштым йӧратыше рвезе-шамычым, чумырен. А композитор Григорий Архипов фильмым чапле сем дене сылнештарен. Садланак тиде кино паша лектыш Российысе, тӱнямбалсе ятыр кинофестивальлаште кӱкшӱ акым сулен налын. 2023 ийыште Москваште «Фундук» кинофестивальыште Гран-при дене да «За лучший визуальный эффект, лучшее художественное оформление фильма» диплом дене специальный призым пӧлекленыт.
Ӱмаште Марий Эллан 105 ий теммылан пӧлеклаште «Край марийский» ончерыште «Тӱҥ Юмо» мифологий радынам ончыктенам. Пӱрышын кидыштыже финн-угор калык-влакын космогонийышт да мифологийышт гыч Ава Лудо пыжаш Юмо марий символике дене темше онапу шнуй пушеҥге вуйышто нӧлталтеш. Онапу илышым шке тӱсшӧ дене ончыктышо йошкар солыкым ӱшталын, пушеҥге шӱм мучко вӱршерла кыра, Юмо-влакын кӱшыл тӱняштым айдеме тӱня да водыж-влакын ӱлыл тӱняшт деч ойыра. Тӱсшӧ йӱлаш пурышо марий тӱс-влак дене кучалтын: ошо, йошкаре, ужарге да шемалге кӱрен.
Фильмыште – кум ужашан илыш корнем: йоча да самырык пагыт, Москва, шочмо кундемыш пӧртылмӧ тат гыч таче марте.
Мӱндыр ола гыч толшо уна-влаклан чыла келшен: Роза акамын тутло тувыртыш когыльыжо, вӱр-шоктажымат тамлен кочкыныт. Ужатыме деч ончыч «Мари» сийгудыш ӱжынна, нунылан туштат моткоч келшен».
Иван Богомолов,
Российысе сӱретче ушемын йыжыҥъеҥже.
Йошкар-Ола.
Михаил Скобелевын фотожо.
