Марий Элысе рӱдӧ юмыйӱла ушемын еҥже-влак визымше ий пошкудо кундемлаште илыше марий-влак деке миен коштыт.
Элнан тӱрлӧ верлаштыже илыше марий-влак дене кыл утларак сай лийже манын ушемын тӱвыра да сотемдарыше «Югыпого. Эргечыш корно» проектше кышкарыште эртаралтеш. Тудым илышыш шыҥдараш Марий Элын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствыже шийвундо дене полша. Кажне гана делегацийыш Мер Каҥашын, республикысе Юмыйӱла ушемын онаеҥже, тыгак тоштер пашаеҥ, журналист-влакым ушат. Вет кажне у верыште тусо марий-шамычын историйышт, йӱлашт, тӱвырашт нерген шуко оҥайым пален налаш лиеш.
Проектлан Мер Каҥашын еҥже да Рӱдӧ юмыйӱйла ушемын 2008 ий гычак кагаз виктыш пашажым шуктышо Галина Ласточкина вуйын шога. Тиде жапыште проект кышкарыште могай пашам шуктымо нерген ме тудын дене мутланенна.
– Галина Алексеевна, ончыч тений кушко миен коштмыда дене палдарыза?
– Ты гана ме Татарстан кундемын Кукмара да Пошкырт вел Янаул ден Калтаса районлаште илыше марий-влак дене лийынна. Кукмара велне 2-шо черемис сар жапыште илыше Алуш лӱман сарзе марийын шӱгарже улмо нерген пален налынна. Тусо Челны ялыште ожно марий-влак иленыт гын, кызыт утларакшым – татар-влак. Но кок калыкшат таче Алушлан вуйым савыме верым жапла, историйым шарна да икте-весе дене ваш келшен илат. Вуйым савымашке верысе мечетьын имамжат ушнен.
Тораштак огыл, но Виче кундемыште, Ошторма-Кукмарий ял лийын. А кызыт йомшылан шотлалтеш. Но тудын чынжымак лиймыжым ялыш пурымаште шарныктыш ушештара. Тений ял олмыштыжо кушшо олмапулаште олмаже мыняр шуко лийын! Эшежым тыштак изи пӧрт гай сынан вес шарныктышат уло. Тудын кӱртньӧ гыч ыштыме кок велысе леведыш тайылыштыже ты илем нерген кӱчык исторический справкым пуымо: кӧмыт иленыт, кушто могай оралте-влак верланеныт улмаш. Окна семын келыштарыме кок пырдыжыште Кугу Отечественный сар годым ял гыч вуйым пыштыше-влакын лӱмыштым, да памятникым ыштымашке ушнышо еҥ-влакым ончыктымо. Воктенак памаш шыргыктен шинча.
Ты кундемым шымлыше краевед Ахмат Сагировичы Саитовын палемдымыж почеш, Марий Эл гыч толшо кажне делгаций нунылан куаным да сай лектышым конда. 2018 ийыште тудо шкежат «XXI курым тӱҥалтышысе еш поянлык ден марий калыкын святыньыже-влак» проектым илышыш шындарыме годым тудо шке ачаж нерген материалым чумырен, да варажым тудым историй науко доктор, профессор Александр Бахтин ден Александр Соколовын «Военная история марийского народа» книгашке пуртеныт.
Вес кечын ме Янаул район Рабак ялысе шелыкыште лийынна. Вара верысе тӱвыра пӧртыштӧ «йыргешке ӱстел» йыр эрвел марий-влакын тӱвыра ден йӱлашт нерген мутланымаш эртен. А кумшо кечынже экспедицийын участникше-влак Калтасаште эртыше «Ший кандыра» эрвел марий куштымаш фестивальыште лийыныт. Марий юмыйӱла ушемын тӱҥ онаеҥже Александр Таныгин Пошкырт кундемын тӱҥ онаеҥже да картше-влак дене пырля кугу сцене гыч сугыньлымо мутым ойленыт.
– Вич ий ончыч «Югыпого. Эргечыш корно» проект могай шонымаш дене ышталтын?
– 2021 ийыште марий юмыйӱла организаций-влакын чотышт регионыштына веле огыл, марий-влакын тӱшкан илыме кундемлаштыштат койынак ешаралтын. Сандене коклаште вашкылым пеҥгыдемдаш, икте-весе деке миен кошташ, йӱла ойыртемым шымлаш, арален да вияҥден толаш манме, шонымаш лийын. Нунынат мемнан деке толаш кумылышт лийын. Кажне регионыш мийыме годым тусо ото-влакын мыняр, кушто улмыштым рашемденна, марий-шамычын кумалтышлаштышт лийынна, мемнан онаеҥ-шамыч шкештат йӱлам эртараш полшеныт. «Йыргешке ӱстел» йыр погынен, мутланымаш каен. А чыла тидлан шийвундо кӱлын.
Верлаш лектын коштмо годым шуко оҥай уверым пален налме. Мутлан, тусо калык марий-влакын кумалме верышт улмым паленыт, но тушко пураш тоштын огытыл, ӧрдыж гыч кораҥ каяш тыршеныт. Кеч нуным пӱртӱс памятник семын кугыжанышын аралыме реестр радамышкат пуртымо. Мемнан тушко миен коштмеке, тыгай умылыдымаш кораҥдалт толын.
– Кугыжаныш шулдыр йымаке аралаш налме тыгай отыжо вес регионлаште шуко уло мо?
– Иканаште чот шотышто каласен ом керт, но улыт. Мутлан, Угарман, Одо кундемлаште шагал огыл. Татарстаныште, Урал велне йӧршеш уке. Пошкырт республикыште шукерте огыл ик отым пӱртӱс памятниклан шотленыт. Весе шотышто кызыт мутланымаш кая.
– Вич ий жапыште могай регионлаште лиймым ушештараш уто огыл, очыни.
– Проектым 2021 ий гыч илышыш шыҥдараш тӱҥалме. Эн ончыч Удмуртийыште, Татарстаныште, Урал ден Пошкырт кундемлаште лийме. Кокымшо ийын Угарман кундемысе Шараҥ, Тоншай, Тонкин районласе, Красноуфимскысе марий-влак деке миен коштмо. 2023 ийыште корнына Пошкырт кундемын Мишкан районышкыжо лупшалтын. Тусо Кугу Соказа ялыште акрет ото олмышто кумалтышым ылыжташ полшаш йодыныт ыле. Тыгак Виче марий-влакын Акпатыр онлан вуйым савен кумалме кундемыште лийынна. Такшым, тушко тугакшат кажне ийын август тӱҥалтыште миен коштына. 2024 ийыште Угарман ден Виче кундемлаште лийме. Ончыч Виче велне тусо марий-влакын шнуйышт – Ош Пондашлан – шарныктышым почмо верыште лийынна, а вес кечынже кумалтышым эртарыме. Икманаш, проект кышкарыште ты але вес вере илыше марий-влак деке Марий Эл гыч миен коштмо эре гаяк сай лектышлан полшен шоген.
Снимкыште:«Югыпого. Эргечыш корно» проект почеш экспедицийыште лийме годым онаеҥ-влак «Ший кандыра» фестивальыште тӱшкан пелештеныт.
Галина Ласточкинан фотожо.
