Геннадий Сабанцев ямдылен.
Марий литературовед Аркадий Евдокимович Ивановын шочмыжлан 29 июньышто 95 ий темеш.
Тиде айдеме нерген чон гыч лекше поро деч поро мут дене гына шарналтыме шуэш. Марий кугыжаныш университетын историй-филологий факультетшын марий филологий пӧлкаштыже мыланна марий литератур дене лекцийым лач тудо лудын. Тидат огыл, тунемаш пурымекына, икымше курсышто кураторна ыле. Чынже денак, Аркадий Евдокимович нерген ойлымо годым тыглай, «дежурный» манме ой дене гына серлагаш ок лий. Тудо айдемыжат, туныктышыжат пеш шкешотан ыле. Айдеме семын ончалаш гын, моткоч тыматле, сай кумылан. Кугу йӱк дене, шыдешкен ойлен моштен огыл. Икманаш, интеллигент, моткоч шотан айдеме! Туныктышо семын, шке предметшым, марий литературым, тудын эртен толмо корныжым пешак сайын пален, студент-влаклан – ончыкылык туныктышо-влаклан – тиде шинчымашым келгын да тӱрыс пуаш тыршен. Лекцийжым йӧратен колыштынна, шкенжым моткоч пагаленна…
Ончыкылык литературовед Кужэҥер кундемысе Шой Шӱдымарий ялыште кресаньык ешеш шочын. Верысе школ деч вара Шернур педучилищыште тунемын, вара Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш пединститутыш пура. Тудлан тыште шкешотан пиал логалеш: тале литератор-влак Семён Вишневский, Анатолий Бик, Ким Васин дене ик группышто шинчымашым пога. Кеч-момат чытен, кыртмен сеҥыме койыш дене ойыртемалтеш, институтым йошкар диплом дене тунем лектеш.
Институт деч вара школышто туныкта. Аркадий Евдокимовичын официальный биографийыштыже лудына: «Ончыч шкенан республикыште, вара Пошкырт мландыште тыршен…» Пошкырт кундемыште кушто ыштымыжым каласен ом керт, но республикыштына кушто туныктымыжым раш палем: Морко районысо Весшӱргӧ школышто. Тидым шкежак ойла ыле. Литературым туныктышо семын, тидым ойлаш амалжат лийын: Аркадий Евдокимович Валентин Колумбын 10-шо классыште тунеммыж годым нунын классыштын вуйлатышыже лийын. Уке-уке да Колумб нерген шарналта, келге уш-акыл дене ойыртемалтмыжым палемда ыле.
Морко кундемыште самырык туныктышо еш пыжашым чумыра. Пелашыже – Кугу Отечественный сар тӱҥалтыште ӱмыр лугыч лийше писатель да критик Георгий Ефрушын ӱдыржӧ. Аркадий Евдокимович, илен-толын, Ефрушын творчествыжымат шымла, келге статьям воза, 1975 ийыште «Шошо» лӱман сборникшым чумырен лукташ полша.
* * *
Марий литературоведенийыште шымлызе Аркадий Ивановын лӱмжӧ шижде, но тунамак пеҥгыдын йоҥгалт каен. Школышто туныктымыж годымак тудо чон кӧргыштыжӧ шымлымаш деке кумыл шупшмым шижын. Тиде кумыл тудым 1960 ий шыжым МарНИИ-н литератур секторышкыжо пашам ышташ конда. Тиде тат гыч ӱмыр мучкыжо Аркадий Евдокимович – марий литературым, тудын неле жанржым – драматургийым – кыртмен шымлыме пашаште.
1962 ийыште «Драматургия Н.Арбана» книгаже лектеш. Тӱҥалтыш пашаж денак Аркадий Иванов писатель-влак коклаште пагалымашым сула. Тудо Николай Арбанын пашажым кӱкшын акла, но тыгодымак творческий экшыклажымат почын пуаш тырша. Тидым яндар чон дене, поро кумылын ышта. Каласашак кӱлеш, яндар чон да поро кумыл дене тергымаш – литературоведын пӱтынь творчествыштыже ончылно лиеш. Тидын денак тудын чапше нӧлтеш. Тыгай кумыл денак аклалтыт варажым посна статьялаштыже Константин Коршуновын, Арсий Волковын, Миклай Рыбаковын у пьесышт. Мутлан, Миклай Рыбаковын «Салтак вате» пьесыж нерген тыгерак палемда: «…конфликтын содержанийже денат, персонаж-влакын характерышт денат кӱлешан социальный идейым нумалше психологический драме… Конешне, драме ситыдымаш деч посна огыл. Эн ончычак, тыште тӱҥ конфликтный линий мучаш марте рашемалт шуын огыл, герой-влакын южо ошкылыштым шагал умылтарыме, шагал мотивироватлыме, экспозиций сӱретлам утыждене шуйдарыме, садлан пьесын икымше ужашыштыже динамизм шагал, действий ятыр жап ик верыште шога, ритм кӱрышталтеш. Произведенийын посна персонажышт (мутлан, Сулдайкин, партбюро секретарь) служебный функцийышт дене веле ойыртемалтыт, нуным чонаҥдарен кертше чиям, келшыше штрихым мумо огыл…»
Миклай Рыбаков тунам ик эн авторитетан драматург, аксакал лийын, но критик шке шонымашыжым тудын ончылно почаш ӧрын огыл. Тыгай пеҥгыде койышын негызше – теорийым да мо нерген возымым сайын палымаште.
А ик статьяштыже критик-литературовед палемда: «…образым, теме ден идейым изин, куакшын, шукыж годым лач бытовой але паша гоч гына ончыктымаш кызытсе марий драматургийлан кушкашыже, у идейно-эстетический кӱкшытыш тошкалашыже чот мешая…» Тиде ой тачысе марий драматургийланат келшен ок тол мо вара?
* * *
А теорийым да драматургийым шымлыме пашам сайын палаш Аркадий Евдокимовичлан СССР Науко академийын М.Горький лӱмеш тӱнямбал литератур институтшын аспирантурыштыжо тунемме пуэн. 1968 ийыште тыште «Марий совет драматургий вияҥме тӱҥ этап-влак (1919–1965)» теме дене диссертацийым арала да филологий науко кандидат учёный лӱмым налеш. Диссертацийже негызеш МарНИИ-н пашаеҥже ик ий гыч «Марийская драматургия» лӱман пеш серыпле шымлымаш книгам луктеш. Книгаште ынде марий драматургийын кушкынтолмо корныжым 1912–1967 ийлам авалтыме, марий драматургийын витле вич ий жапыште вияҥме чыла йыжыҥжым науко велым келгын негызлен аклыме.
Монографий шотан пашам ямдылыме дене пырля Аркадий Евдокимович газет ден журналлашке статья-влакым чӱчкыдын возен шоген, нуным драматург да писатель-влакын лӱмгечыштлан, театрысе премьер-влаклан пӧлеклен. Периодике печатьыштетунам нине теме дене чулымын возен шогышыжым кок еҥым – Аркадий Иванов ден Мария Георгинам – гына палемдаш лиеш, очыни. Нунылан редакций лӱмын пашам пуэн огыл, а критик-влак шке кумылышт дене тидым ыштен шогеныт, тидым шкеныштын шуктышаш сомылыштлан шотленыт.
1972 ийыште Марий кугыжаныш университет почылтеш, да Аркадий Евдокимович тудын марий йылме да литератур кафедрыштыже илыш гыч кайымешкыже пашам ышта. Шымлыше институт дене таҥастарымаште тыште йӧршеш вес паша – ончыкылык туныктышо-влакым туныктымаш. Адакше науко корно дечат торлаш ок лий. Аркадий Евдокимович педагог да учёный сомылым кыртмен вӱден. А туныктымо пашаштыже тӱҥалтыш ийлаште неле лийын, вет нунылан шинчымашым пуаш полшышо материалым, системыш конден, иктат ямдылен огыл. Марий литератур дене лекций-влакым, студент-влаклан тичмаш программым ямдылаш лачак Аркадий Евдокимовичлан пернен. Доцент Аркадий Евдокимович Иванов чыла тидым тӱрыс ыштен…
Илыш гыч тудо 1990 ий 9 июльышто каен. Пытартыш жапыште неле чер орландарен. Аркадий Евдокимович тамакым чот шупшеш ыле, «Беломор» папирос пачке кӱсенже гыч ойырлен огыл, тидат ала тазалыкшылан эҥгекым ыштен. Да йӧратыме пашаланат вийжым чаманен огыл… Йошкар-Оласе Печать пӧртыштӧ тудо жапыште МарГУ-н марий филологий пӧлкажым тунем лекше, Аркадий Евдокимовичын ончычсо студентше-влак шукын пашам ыштена ыле. Йӧратыме туныктышынам пытартыш корныш ужатыме годым чеверласаш тӱшкан погынен мийышна, кап воктекше пеледыш аршашым пыштышна. Тудо мыланна учёныйын, туныктышын образецше, ушан-шотан марий интеллигент да айдеме семын шарнаш кодын.
Геннадий Сабанцев ямдылен.
