27 июль — 2 август – Мокш чер деч аралалтме арня.
Кажне ийын 28 июльышто Гепатит ваштареш кучедалме тӱнямбал кече палемдалтеш. Тудым учредитлыме дате – В гепатитын вирусшым рашемдыше да шымлыше американ врач, Нобелевский премийын лауреатше Барух Самюэль Блумбергын шочмо кечыже.
Мокш дене кылдалтше шуко черым ик мут дене гепатит манаш лиеш. Нуно чыланат органын пуалмыж нерген ойлат. Гепатит инфекционный вирусан, токсический, аутоиммунный лиеш. Вирусан гепатит – эн кумдан шарлыше осал чер. Тудым А, В, С, D, Е вирус-шамыч вияҥдат. Лачшымак гепатит мокш цирроз да рак дене черланыме тӱҥ амаллан шотлалтеш.
Гепатитын А ден Е вирусшо-влак чӱчкыдынжӧ амыртыме вӱд, кочкыш продукт да лавыран кид гоч пижыт, В, С да D вирусшо-шамыч – вӱр дене (наркотикан веществам укол дене колтымо, татуировко ден пирсингым стерильный огыл ӱзгар дене ыштыме, косметический, маникюр, педикюр да моло процедурышто коваште ден тазыла чорам шӱтымӧ годым), тыгак – черле ава деч йочалан (азам ыштыме годым) да аралалтдыме половой кыл годым.
Вирусан гепатит деч тӱҥ аралтыш – вакцинаций. Тудо поснак А да В гепатит-влак деч сайын арала. В гепатит деч вакцине айдемым D гепатит дечат арала, молан манаш кокымшыжо икымше улмо годым веле шарлен кертеш. С гепатит деч вакцине эше уке, тиде вирусын чот вашталтмыж дене кылдалтын.
А ден В гепатит-шамыч ваштареш вакцине-влак сайлан да лӱдыкшыдымылан шотлалтыт, тӱнямбалысе шуко элыште ятыр ий кучылталтыт. Российыште калыкым В гепатит деч профилактический прививке-влакым ыштыме национальный календарьын кышкарыштыже вакцинироватлат. А гепатит деч иммунизацийым писынрак черланен кертше еҥ-влаклан: медицине да калыкым обслуживатлыме сферлаште, кочкышым ямдылыме предприятийлаште, общепит организацийлаште тыршыше, вӱдым йоктарен колтымо да канализаций сооруженийлам, оборудованийлам да сетьлам обслуживатлыше, А гепатитан черле-шамыч коклаште улшо-шамычлан – эртарат.
Профилактике да эпидемий ваштареш кучедалме шотан мероприятий-влакым ситышын эртарыме дене элыштына В да С гепатит-влак дене черланыме чот иземын толеш.
С гепатит организмым чот локтылмыжо денат, вияҥме ойыртемже денат эн лӱдыкшылан шотлалтеш. Организмым авалтыше чер шкенжым нигузеат огеш палдаре, сандене тудым эсогыл «шыман пуштшо» маныт. Айдеме паша кумыл йоммо, куат пытыме гай ситыдымашым чӱчкыдынжӧ утыждене нойымыж дене умылтара, организмыште вирус озаланыме нерген огешат шоналте.
Пытартыш ийлаште С гепатитым эмлымаште кугу сеҥымашке шумо. Тудо куатле да лӱдыкшыдымӧ у препаратым ямдылен лукмо дене кылдалтын. Эм С гепатитым йӧршешлан чактараш полша.
В гепатит деч эмлалтме йӧн вирусым организм гыч тӱрыснек огеш кораҥде гынат, тудын чотшым палынак иземда, мокш цирроз да рак дене черланен кертме деч мыняр-гынат арала.
Российыште 2025 ий гыч «Кужу да чолга илыш» национальный проектын кышкарыштыже «С гепатит ваштареш кучедалмаш да тиде черым шаркалыме лӱдыкшым иземдымаш» федеральный проект илышыш пурталтеш. Тудын тӱҥ шонымашыже С вирусан гепатит дене черланыме да тудлан кӧра колымо чотым иземдыме, пациент-шамычлан эмлалташ сай йӧным ыштыме дене кылдалтын.
Лариса БОЧАРОВА,
Марий Эл Тазалык аралтыш министерствын инфекциян чер-влак шотышто тӱҥ специалистше.
Маргарита ИВАНОВА ямдылен.
Калыкын тазалыкше да медицине профилактике рӱдерын фотожо.
