ласкаПараньга район Элпанур кундем пытартыш жапыште палынак вашталтын.
Тыште чапле школым нӧлтен шындыме, воктеныжак Кугу Ачамланде сарын участникше-влак лӱмеш шарныктышым ыштыме, «Победа» тӱшка озанлыкын тӱкан шолдыра вольыкым ашныме у оралтыже-влак волгалтын шинчат, Павыл почиҥга ялыште кодшо ийын пытен шушо клубым уэш пашашке колтымо, ятыр корным уэмдыме.
Тысе ял калык кузерак ила, могай нелылыкше уло, ончыкыжым могай вашталтыш лийшаш? Тыгай да моло йодышлан журналист Вячеслав Смоленцев ял администрацийым вуйлатыше Владимир Ураков деч йодын. Тудо шкеже самырыкше годым газет пашаштат тыршен, «Марий эрвел» газетым лукмаште надырже изи огыл, школышто икшыве-влакым туныктен, тыште директор лийын, 2019 ий гыч ял администрацийым вуйлата.
– Владимир Витальевич, Элпанур ял уремла дене эртымына годым чаплын чоҥен шындыме пӧрт-влакым ужна, куд ий ончыч чоҥымо у школ воктене кодшо ийын шарныктышым уэмдыме, тӱзатыме. Тидыже яллан эшеат сылне тӱсым пуртен. Тудым кузе чоҥымо?
– Верысе калыкын тӱҥалтышыжлан полышым пуымо программе полшыш. 2023 ийыште проектым возенна ыле, тудо конкурсышто сеҥышыш лекте. Проектшым ялын старостыжо, чолга еҥ Виктор Богдановын вуйлатыме группо ямдылен. Чумыр ак 2,1 миллион теҥгешке шуо. Шарныктыш йыр сай печым ондакак ыштыме ыле, тидлан ял калык деч оксам погымо. Лу ял гыч фронтыш кайыше еҥ-влакын лӱмыштым стеллыш возымо. Тыгай стеллылан гына 670 тӱжем теҥгем кучылтмо.
Но тидын дене гына серлагыме огыл, тыште ме Шарнымаш скверым ыштынена. Проектымат ямдылыме. Тыште тылыште тыршыше, сарын икшывыже, салтак вате-влак стелле лийыт, тыгак СВО-н участникше-влаклан посна вер ойыралтеш. Проектын чумыр акше – 3,4 миллион чоло теҥге. Тудым верысе калыкын тӱҥалтышыжлан полышым пуымо программын конкурсышкыжо колтенна, 15 октябрь йотке налыт. Тиде проектымак «Ял кундем-влакым комплексно вияҥдымаш» федерал программыш ушнаш колтенна ыле. Ялозанлык да кочкыш сату министерствыш йыҥгыртышым, тушто проектдам сайлан шотлымо манын ойлышт. Ты конкурсышкыжо республикна гыч латкок проектым колтымо улмаш. Мыланна верысе «Победа» тӱшка озанлык проектым шыҥдарышашлан шке надыржым уша, предприниматель-влакымат огына мондо, ял калыкат почеш ок код.
– Ял калык тӱшка пашалан шӱман?
– Теве Мер кумалтыш, Агавайрем кӱсотым эрыкташ, тошто пушеҥгылам кораҥдаш, йытыраяш тӱшкан погынен лекна. Кок арня жапыште тӱрыс уэмдышна. Агавайремыш ий еда лектына, Юмо деч сай шурно лектышым, тыныс илышым, ласкалыкым йодына. Карт кугыза-влак Владимир Шишкин, Валентин Янышев уста улыт, нунын деч Владимир Михайлов тунем шога. Вет кумалтышым лачак карт кугыза-влак улмо годым гына эртараш лиеш. Тау Юмылан пелештен, еҥ-влакым поро пашашке виктарен моштышына-влаклан!
Тидын деч посна шошо еда уремлам тӱзаташ, шӱкым погаш лектына. Моло пашалан ӱжына гынат, вуйым шупшшо уке.
– Тендан дене изи ял-влак кузерак илат-шӱлат?
– Мемнан администрацийна куд ялым ушен шога, тушто 728 еҥ ила. Онучиныште илыше уке, Кӱчыкэҥерыште кок сурт тӱньык гыч шикш лектеш, Руш Леблякыште – индеш сурт. Ончычшо нине ял-влак кугу лийыныт, Онучиныште кудло утла суртышто иленыт, тыште эсогыл ялсовет пашам ыштен, ферме лийын. Тыгай яллашкат телым корным лум деч эрыктена, ий еда «Победа» ялозанлык кооператив дене вашкылым ыштена.
– Кызыт яллаште вольыкым шуко але шагал ашнат?
– Улыжат латиндеш ушкал кодын. Утларакше Элпанур почиҥгаште (тудо Элпанурын Заречный уремжылан шотлалтеш) ашнат, электрокӱтӱчым кучылтыт. Ынде тыгайыш илен шуынна: шудым нигушко чыкаш. Ужар шудым солет гынат, тудо тугак кушкеш. Ынде калык пареҥге пакчамат ятырлан иземден. Вет вольык пеш шагал гын, шкалан кочкаш шуко кӱлеш мо? Эшежым мемнан дене пай мландым кучышо нигӧат уке, чылан тӱшка озанлыклан пуэныт.
– Ме Павыл почиҥга ялыште лийна да йырым-ваш куандарыше сӱретым ужна: ял марте да уремлашке асфальтым шарыме, кум уремыштыжат моткоч ару, эсогыл коремыште шудым солымо, эшеже шукерте огыл ял клубым уэмден, пашашке колтеныт. Тугеже тыште икоян, пашаче калык ила?
– Чынак, тиде ял калыкым мокталтыдеат ок лий. Старосто Борис Михайлов чулым, шке ялже верч чон йӱлен тырша. Клуб вуйлатыше Маргарита Васильева чолга.
Район кӱкшытыштӧ тыгай йодыш шоген ыле: тиде тӱвыра тӧнежым петыраш але уке. Ме тӱшкан погынышна, Кугыжаныш Погын депутат, озанлык вуйлатыше Александр Павлов (тиде ялыште ила) лие, полшаш сӧрыш. Кутырен келшышна: тӱвыра пӧртым уэмдаш. Кугарнян погынышна гын, рушарнян ялысе пӧръеҥ-влак пашалан пижыч. Чоҥымо материалым налаш кажне сурт гыч вич тӱжем теҥгем погымо, тыгак тиде ялыште шочшо, но кызыт ӧрдыжтӧ илыше-влак 2,5 тӱжем дене пуэныт. Ынде клубын леведышыжым профнастил дене леведме, кӧргыштыжӧ вашталтыш лийын, тӱрлӧ мероприятий-влак эртаралтыт.
– Рӱдӧ илемыште, Элпанурышто, тӱвыра тӧнеж уке, чот тоштеммылан кӧра петырналтын. А тудын кӱлешлыкше моткоч кугу. Кузе тиде йодышым рашемдеда?
– Ончыч тошто правлений пӧртын оралтыжым тӱвыра тӧнежлан келыштараш темлышт, но ты программе пытыш, вара витле верлан модульный клублан проектым ыштыме программынат пӱрымашыже тыгаяк лие. Ынде капитально олмыктымо программыш ушнаш темлат, проектлан адак пел миллион теҥге кӱлеш. Сай шонымашна кунам шукталтеш – кызытеш пале огыл.
– Яллаште корным кузерак ачаледа?
– Эше шукерте огыл гына Кошпайыште 120 метр урем корным ачалышна. Элпанурышто кум уремыште олмыктымо. Тений чылаже 860 метр кужытым ачалыме. Ӱмаштат ятыр олмыктымо ыле. Элпанур почиҥгашке (Элпанурын Заречный уремже манна) – пасу корно гына. А вет тыште коло ныл суртышто илат, самырык еш, йоча-влак улыт. Урем кужытшо гына 660 метрыш шуэш. Ынде мемнан ик тӱҥ задачына – тыште корным шотыш кондаш.
– Пӱртӱс газ, уремым волгалтарыме, шӱкым погымо шотышто могай нелылык уло?
– Газ дене Онучин, Руш Лебляк, Кӱчыкэҥер изи яллаште гына огыт пайдалане. Яллаште йӱдымат волгыдо. Чылаже 121 свтодиодный лампым сакаленна. Шӱклан Элпанур почиҥгашке йӱран, луман годым машина пурен ок керт, а моло ялла гыч жапыштыже шупшыктен шогат.
Снимкыште: ял администраций вуйлатыше Владимир Ураков ден консультант Тамара Семёнова «Шарнымаш сквер» проектым каҥашат.
Вячеслав Смоленцевын фотожо.
