Геннадий Сабанцев
Книга – воштончыш
Мутем – книга шумлык. Вуймутышто мый арамлан огыл Сергей Чавайнын почеламут корнылажым ушештарышым, вет Сергей Григорьевич годсо тукым кумда илыш корнышкат, неле сылнымут пашашкат лачак книган юзо вийжылан кӧра ушнен. Шоналташ гын, марий литературлан негызым пыштыше да тудым пеҥгыдемдаш уло кӧргӧ вийыштым пуышо-влакын тунеммыштат пеш кугужак лийын огыл. Чылажымат нуно уш-акылыштым шкевуя пойдарымылан кӧра сеҥен кертыныт, тӱнямбал шинчымаш поянлыкым нойыде уш-акылышкышт да шӱм-чонышкышт шыҥдараш тыршеныт. Кузе от шарналте адак ик кугу писательын ойжым: «Мыйын кӧргыштем мо сайже уло – чылажат книгалан кӧра…» Тыге Максим Горький ойлен.
Чынжымак, сай книга уш-акыл куатымат пуа, илашат туныкта. Мый теве Василий Шукшинын кеч-могай ойлымашыжым лудам гынат, капкылем дене манме гаяк шижам, кузе кӧргыштем ала-можо вашталтеш. Марий сылнымутыштат тыгай возымо ятыр уло. Чӱчкыдынрак еҥ-влак тыгай возымым кидышкышт кучышт ыле! Да кеч-кӧланат тыгай книга жапыштыже перныже ыле. Тунам йыр улшо илышат, ӱшанем, мыняр-гынат сай могырыш вашталтде ок код. Тыште шуко ойлашыжат ок кӱл. Чылажымат ик калыкой иктешла: «Книга – воштончыш, чӱчкыдынрак тушко ончал». Мом ужнет, мо деч эрнынет – чыла тушто коеш.
Книга – туныктышо
Ушым шинчаш тӱҥалме годым икымше вашлиймаш шӱм-чонеш могай кышам кода, умбакыжат, ӱмыр мучкылан, тудо тыгак кӧргыштет илаш тӱҥалеш.
Ожнысо тукым лудмо дене уш-акылым, илыш вийым поген маньым. Литератур – тиде илыш нерген шонкалымаш. Философият, психологият, педагогикат, моло тӱрлӧ наукат тыште уло. Лудат да вуетым пудыратылде от керт. Мутлан, илышыш шыҥдарыме тӱрлӧ вашталтышым ончен, шонкалет: молан тудо ышталтеш – айдемын илышыжым саемдаш але тудым пытараш?
Сылнымутан литератур айдемым верышке шындаш полша. Но тидлан нравственный негыз манме моткоч кӱлеш. Тудыжо изинек шочшаш. Тыште адак вес нелылык лектеш – произведенийым уш дене гына лудшо еҥ варажым весылан кугунак пуэн ок керт. Чын, тудо порылык да моло категорий нергенат пеш шуко ойлен кертеш, а шке койышыжо нимолан ок йӧрӧ. Тиде – уш дене налме шинчымаш, а йоча чылажымат изинек шӱм-чон вошт колтен ушыш пышта гын, пеҥгыде нравственный негызшым шоҥго коча лиймешкыже арала.
Кызыт телевизор, интернет нӧргӧ калыкым чот локтылыт. Чаракдыме, шотдымо тӱрлӧ сӱретышт дене. Литературын вийже уке гаяк. А порылык, шотан койыш дене вӱдылалтше айдемым лачак поро, шотан литератур гына туныктен кушта.
Книга – йолташ
Книга нерген кызытсе самырык тукым кузе шона? Тидлан мый студент-влак коклаште анонимный манме йодыштмашым эртарышым. Теве могай вашмут-влак тольыч.
Ик ӱдыр: «Сылнымутан книга – тиде модыш огыл. Кажне произведенийыште могай-гынат йодыш ден задаче-влак шындалтыт. Нуным сайын умылаш кӱлеш. Мутлан, Сергей Чавайнын «Элнет» романже айдеме койыш-шоктышым келгын сӱретлыше, герой-влакын шӱм шижмашыштым ӱшандарен почын пуышо произведений. Тыге шукерте возымо книгат кызытсе илыш дене чак кылдалтеш».
Вес ӱдыр: «Книга айдемылан кӧргӧ чон могыр гыч кушкаш полша. Но кызыт шуко «боевик» лектын. Тыгайже айдемым осаллан веле туныкта. Йоча-влаклан шуко эҥгекым конда. Книга гына ава гай, эн лишыл йолташ гай эре пеленна, чыла йодышлан вашмутым пуаш ямде».
Кумшо ӱдыр: «Сылнымутан книга – южгунам сур илышыштына эн волгыдо, эн яндар орлаҥган пого. Тудым лудын, ме илышысе йодыш-влакым нергелаш, шеме-ошым ойыркалаш тунемына. Книга ача гаяк пеҥгыдылыкым мыланна ешара, авана гаяк йӧсӧ жапыште шымата, шольо-шӱжарна гаяк чоннам куандара».
Ик рвезе: «Кызыт уремыште самырык-шамычын кутырымыштым колын, вожылат – пылышет йыгыжга. Вигак коеш: нуно шукертак сылнымутан книгам лудын огытыл. Самырык-шамыч лудаш ӧрканат. Кузе нуно йоҥылыш лийыт! Мутлан, логалат иктаж шотан тӱшкашке, тушто шуко тыгай еҥ дене палымым ыштат. Шке лӱметым шӱктарымет ок шу гын, нунын дене келшышын мутланен мошташ кӱлеш. Тидланже книга туныкта».
Вес рвезе: «Сылнымутан произведений шуко йодышлан вашмутым кычалаш полша. Молан илышыште иктылан чыла куштылгын логалеш, а весылан пиалым лишемдаш чот тыршаш кӱлеш; молан йӧратымаш чыла годымак пиалан огеш лий, да тулеч молат. Чыла тиде мемнан шонымашнам пӱсемда».
Кумшо рвезе: «Кызытсе илышыште книгалан умбаке корно уке, манашат лиеш. Поснак марий сылнымутлан. Тиде йодыш чоным пудырата. Йоча-влак марий йылмым огыт пагале, тудын дене огыт мутлане…»
Книга – сату
Тыгеже марла сылнымутан книга – уло-уке да – лектынак шога. Тыште утларакше поэзий сборник-шамыч улыт. Но издательстве кызыт эн ончыч ужален оксам ыштен налаш йӧршӧ книгам савыкташ мелын шога. Чын ышта: рынке! Книгажат ынде – сату. Но марла (моло йылмыла денат) сылнымут нигунам парышан лийын огыл да огешат лий. Йӧра, республиксе бюджет гыч социально кӱлешан литературым лукташ оксам эреак ойырен шогат.
Чеверын, книга?
Мутат уке, тыге ойлаш эше ондак. Но шонкалыше еҥ шижде ок керт: илен-толын, тидым каласаш чыла амал вийлана. Тыге ынже лий манын (тӱҥалме шомакемак эше ик гана ушештарем), изи йочан шӱмышкак книгам пагалыме да йӧратыме кумыл нӧшмым ӱдыман. Ик пагалыме еҥемын, тудо ынде чот шоҥго, ойлымыжо пылышыштем солна: иктылан чонем йӱла, манеш тудо, мочол шуко сай книгам ӱмырыштем лудын шуктен омыл, да ынде омат шукто…
Эше ик айдеме тыгодым ушыштем сӱретлалтеш. Пытартыш шӱлышым налмыж деч ончыч Александр Сергеевич Пушкин, книга шӧрлыкшӧ ӱмбак ончалын, ош тӱнясе пытартыш мутшым каласен: «Эсенлын кодса, шӱмбелем-влак…»
Ушан ой-влак
Айдеме лудмыжым чарна гын, шонымыжым чарна. (Дени Дидро).
Сай книгам лудмет годым эртыше жапысе эн ушан еҥ-влак дене мутланет. Тыгодым нуно тылат шкеныштын эн сай шонымашыштым гына темлат. (Рене Декарт).
Тунемза, лудса. Шотан книгам лудса. Молыжлан илыш шке туныкта. (Фёдор Достоевский).
Чыла лудаш йӧршешат ок кӱл; чоныштет тарваныше йодышлан вашешташ полшышым лудман. (Лев Толстой).
У книга гыч кеч ик лаштыкым лудде, тек ик кечыдат ок эрте. (Константин Паустовский).
Книга – пӓлӹмӓш коловец. (Курыкмарий калыкмут).
Книгам лудын, мый уло тӱня дене мутланем. (Яныш Ялкайн).
Йочалан, чызашым кудалтымекше, кидышкыже вигак книгам кучыктыман. (Пётр Апакаев).
Лудаш ӧрканыме илаш ӧрканыме дене иктак. (Шабдар Осып).
М.Шкетанлан мый моткоч ӧрам: тӱҥалтыш школышто веле тунемын, ялыште илен, а мочол кумда да келге шинчымашан лийын! Чылажат – книгалан кӧра! (Пётр Емельянов).
