12-18 октябрь – Шӧрту рак ваштареш кучедалме арня.
Тӱнямбалысе шуко элыште, ты шотышто Российыштат, ӱдырамаш-влак коклаште шӧрту рак онкологийын эн кумдан шарлыше формыжлан шотлалтеш. Элыштына ӱдырамаш-шамычын онкологий дене черланыме чотыштым ончалаш гын, шӧрту рак 21 процентым айла. Ятыр элыште тиде осал чер дене ынде 40 ий утла шукырак да шукырак ӱдырамаш черлана. Тыгодымак пытартыш 20-30 ийыште шӧрту раклан кӧра колымо чот иземын толеш. Тидыже эн ончычак черым вияҥаш тӱҥалме йыжыҥыштак рашемдыме да жапыштыже эмлаш тӱҥалме технологийым уэмдыме дене кылдалтын.
Шӧрту рак дене черланыме деч аралалтме йӧн-влакым вияҥдаш да здравоохраненийын практикышкыже пурташ гын, кумылым волтышо сӱретым тӧрлаташат лиеш ыле… Эксперт-шамычын палдарымышт гыч, шӧрту рак дене черланыме чумыр случай гыч пелыжым чер вияҥме лӱдыкшым иземдыме стратегий да практике полшымо дене кораҥдаш лиеш.
Кузе шонеда, шӧрту рак дене черланыме амал мо дене кылдалтын?
Эн ончычак – наследственность дене. Шанчызе-шамыч, тыгай диагнозан лишыл родо-влакын улмыштым шотыш налын, тукымысо моло ӱдырамашын тиде осал чер дене мыняррак черланен кертмыштым шымленыт. Шукияш пашашт теве мом пеҥгыдемден: ӱдырамашын кок але утларак родыжо шӧрту рак дене орлана гын, тудынат осал чер дене черланен кертме лӱдыкшыжӧ 2,5 пачаш кугу.
Вес амал – ийгот. Тудым погымо семын осалын пуалше чер дене черланен кертме лӱдыкшат кугемеш, молан манаш гын организмым рак клетке-влак деч аралыше системе лушкыдемын толеш.
Кумшо амал – химиян канцероген. Организмыш логалше неле металл, хлорорганический, броморганический да фторорганический ушалтмаш, полихлорироватлыме бифенил, тутло пушан полициклический углеводород да шуко моло элемент канцерогенезлан, ты шотыштак шӧрту раклан, вияҥаш амалым ыштат.
Нылымше амал – тамакым шупшмаш. Науко шымлымаш тыгай иктешлымашым ышташ полшен: тамакым самырык ийгот гычак да эше шуко шупшмылан кӧра шӧрту рак дене черланен кертме лӱдыкшӧ 15-40 процентлан кугемеш.
Визымше амал – репродуктивный анамнез. Икымше йочам 25 ияш марте ийготышто ышташ гын, шӧрту рак дене черланен кертме лӱдыкшӧ палынак иземеш. 35 ияш деч кугурак ийготышто икымше гана ава лийме дене мӧҥгешла сӱрет палдырнен кертеш.
Кудымшо амал – алкогольым утыждене йӱмаш. Шӧрту рак онкологийын кандаш формышкыжо пура. Шукияш шымлымаш-влак рашемденыт: нунын вияҥмышт алкогольым утыждене йӱмӧ уда койыш денат мыняр-гынат кылдалтын.
Шымше амал – уто нелыт да коя. Шӧрту рак уто нелыт деч кужу жап утлен кертдыме, тыгак мӱшкыр ден кӧргӧ орган-влакым коя авалтыме годым вияҥын кертеш.
Кандашымше амал – илыш-йӱла. Айдемын шагал тарванылмыжлан але йӧршын тарванылдымыжлан кӧра шӧрту рак дене черланен кертме лӱдыкшӧ кугемеш.
Осал чер деч кузе аралалташ?
Шӧрту рак дене черланен кертме лӱдыкшӧ кок тӱшкалан шелалтеш: модифицироватлыме да модифицироватлыме огыл.
Икымше тӱшкашке айдемын илыш-йӱлаж ден йырым-йырысе среда пурат. Нуным сай велыш мыняр-гынат тӧрлаташ, вашталташ але йӧршын кораҥдаш лиеш.
Модифицироватлыме огыл тӱшкашке айдемын наследственностьшо, ийготшо, ӱдырамаш але пӧръеҥ улмыжо, капкыл кӱкшытшӧ, менархе ден менопаузо тӱҥалме жапше, 18 ияшыж годсо капкыл нелытшын индексше пурат, да нуным вашталташ огеш лий гаяк. Тидымак шотыш налын, лӱдыкшым эреак эскерен да кораҥден шогаш темлалтеш, тыге веле трукышто черланыме деч аралташ лиеш.
Медициныште шӧрту рак дене черланыме деч аралыме чыла йӧн врач ден пациентын пырля шуктымо сомылышт дене кылдалтын, тыгодым тӱҥ роль – пациент ӱмбалне. Сандене калыкын санитарно-медицинский грамотностьшым нӧлтымаш практический здравоохраненийыш шыҥдарыме профилактике йӧнын базовый технологийжылан шотлалтеш.
Анжелика ЖЕЛАЕВА,
Марий Эл Тазалык аралтыш министерствын тӱҥ онкологшо.
Маргарита ИВАНОВА ямдылен.
Марий Эл Тазалык аралтыш министерствын пресс-службыжын фотожо.
