Марий Эл Республикын калык кидмастарже Лидия Веткина ынде 30 ий тӱрла.
Шукерте огыл Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше В.М. Васильев лӱмеш марий институтышто калыкнан этнологийжым шымлыше Тамара Молотован шочмыжлан 70 ий теммылан пӧлеклалтше шанче-практик конференций годым тудын кидпаша ончерже эртыш. Кажне пашаже шинчам куандара, а мыняр тидлан жапше каен, тогдаяш гына кодеш. Вет кажне пӱшкылжым шонен, вискален ыштыме. Шкенжын чийыме вургемжат, сӧрастарышыжат пеш мотор, чатка. Санденак мероприятийыш элнан финн-угор кундемлаж гыч толшо делегацийла гыч посна еҥ-влак южо тӱржым кучен ончыде чытен кертын огытыл. Ончерыш кидмастар тӱрлӧ шымакшым, тувыр ден шовырым, ятыр сӱан шовычым, ший сӧрастарышым, аралтыш сынан курчакым чумырен.
Умбакыже» Марий Эл» газетын 6-шо ноябрьыште лекше номерыштыже лудса.
Михаил Скобелевын фотожо.
Лидия Васильевна шкеже «Варашрак тӱрлаш тӱҥалынам, но тидлан чон, уш умылымашем кӱын шуынам ыле» манеш. Ончыч ырес, гладь дене тӱрлен, вара, шернур марий-влакын акрет йӱлаштым пӧртылташ шонен, куэмын тупынь велже гыч, шӱртӧ пырчым шотлен, вургемым ышташ тӱҥалын. Ялысе илалше ӱдырамаш-влак, аваже Елизавета Тимофеевна деч тунемын. «Тиде гладь дене тӱрлымыла огыл. Сандене кажне пашалан жап шуко кая. Но тӱрлаш сай кумыл дене гына шинчам. Тунам тӱржат мотор, шкемым да ончышым сымыстарыше лектеш. Кидпашам ыштен шуктымеке, чоным куан шӱлыш авалта», – ойла шкеже.
Икымше пашаже шымакш лийын. Ты ончерыштат икмынярже лийын. Нуно иктыже весыж деч ойыртемалтыныт. Иктыштыже тӱржат нугыдо да шуко, а весыштыже – шагалрак. «Молан тыге?» манын йодмылан Лидия Васильевна умылтарыш: «Шуко тӱран шымакшын озаже ешым, суртым кучышо виян ӱдырамаш лийын. Тудын шомакшым уло ешыже колыштын». Оръеҥын сӱан шовычыштыжат тыгай ойыртем лийын кертеш улмаш.
Лач шымакш варажым кидмастарлан шернур марий-влакын йӱла костюмыштым ышташ тӱҥалаш негыз лийын. Тушко тувыр, шовыр, ончылсакыш, шовыч, ӱштӧ пуреныт. Чылажымат кугезе-влакын йӱлаштым шотыш налын ыштен.
Лидия Васильевна марий тӱрын кажне узоржым шымлен тӱрлаш тунемын. А кажне тамга иктаж-могай да символым ончыкта – маскам, шордым, имньым… Нуным тӱрлаш тунем шумеке, варажым Лидия Веткина Т.Евсеев лӱмеш национальный тоштерын шанче пашаеҥже Надежда Большова деке кайыклудын узоржым ончыкташ йодмаш дене лектын. Лудо, йӱксӧ марий-влакын шнуй кайыквусыжлан шотлалтыт, тӱрыштӧ гын ӱдырамаш, тукымым шуйышо тӱҥалтыш семын ончыктат.
Марий тӱрыштӧ кидмастар утларакше йошкар, шемалге-йошкар, изиш ужар, контурлан шем тӱсан шӱртым кучылтеш. Кажныже тыгак символический сынан улыт: мутлан, кечым, илышым, аралтышым, шокшым ончыктышо тамга-влак йошкарге лийыт. Ший гыч ыштыме сӧрастарышат аралтышлан шотлалтеш.
Мут толмашеш, Т.Евсеев лӱмеш национальный тоштерлан Лидия Васильевна сӱан шовычым ыштен пуэн. Тыгакше тудо шкенжын пашаже-влакым пӧртыштыжак почмо тоштерыш чумыра. «Тынар шуко жапым, кумылым пыштен ыштыме пашам ӧрдыжкӧ пуымо ок шу», – палемда тудо. Пытартыш пашажымат ончерыш конден ыле, тиде – марий ӱдырамаш ден пӧръеҥ костюм-влак.
Шочмо калыкнан этнографийжым шымлыде, тошто марий вургемым уэмден ыштыше мастар-влакым Лидия Васильевна ок умыло. «Кызытсе жаплан келыштарыме марий вургемым кажне мастар шке семынже ужын да ыштен кертеш, но ожнысо калык вургемын шке йӱлаже уло. Кажне тӱрын шке верже уло, тудым шоныде кучылташ ок лий. Тамара Молотова ты шотышто пеш шуко пала ыле», – палемда кидмастар.
Сулен налме канышыш лекмеш, кумло ий наре Шернур райрӱдысӧ эмлымверыште ыштыше ӱдырамаш-тӱрызӧ таче тыге ойла: «Кокымшо илышем лиеш гын, мый садак медшӱжар лиям ыле. Врач назначенийым ышта да кая, а медшӱжар черле еҥым кажне шке ошкылжо дене эмла, тудын кузе тӧрланымыжым ужеш. Тиде – куан». Кызыт Лидия Васильевна шке кидпашаж дене еҥ-влакым куандара, нунылан илаш полша, шкеныштымат кидпашалан кумылаҥда.
Светлана Носова
Михаил Скобелевын фотожо
Лидия Веткинан икымше персональный ончерже почеш шернур марий-влакын вургемжым чумырымо «Жизнь, расшитая на холсте» альбом-каталогшо, варарак «Жить по солнышку: костюм сернурских мари» да «Кайыккомбо кашта» книгаже-влак ош тӱням ужыныт.
Шке пашажлан тудо Марий Элын И.Палантай лӱмеш кугыжаныш, тыгак РФ Правительствын «Душа России» премийже-влак дене палемдалтын. 2020 ийыште «Марий Эл Республикын калык кидмастарже» чаплӱмым налын.
