«Курык ден курык огыт вашлий, айдеме ден айдеме кунам-гынат вашлийыт» (калыкмут).
Ковид пандемий жапыште ме фотокорреспондент Михаил Скобелев дене Медведево район Купсола ялыште лийынна ыле. Тунам ик сурт ончылно, вӱдуа гыч ыштыме кок пӱчым ужын, озаштын суртышкыжо пуренна. Вате-марий Светлана ден Александр Усоловмыт мемнан уна семынак порын вашлийыныт. Моткоч поро кумылан, пашаче еш улмым мутланымына гыч веле огыл, шондык гай сурт-печыштым ужын умылышна. Нуно тудым шке вий денак нӧлтен, тӱзатен шынденыт. Урем саварым, окна сергам, пӧрт кӧргыжым ужынат, суртозан кидмастар улмыжым умыленна. Уремысе кок пӱчыжымат тудак тодышт келыштарен улмаш. Но эн ӧрыктарышыже – левашыштышт пу гыч ыштыме кугу шордо шоген.
Тиде историйлан кӧра тушко угыч пӧртылаш логалеш манын шоналтынат огыл. Шукерте огыл Светлана редакцийышкына йыҥгыртен, тиде шордыжым ала ужалаш полшен кертыда манын йодын. Сандене угыч тушко мийышна, но озавате мемнам шинчавӱд дене вашлие.
Кок ий – пелаш деч посна
Светлана шкеже Морко район Шеҥше вел гыч, Александр Параньга кундем Элнет ялыште шочын-кушкын. Ӱдыръеҥ Сашан ялышкыже воспитательлан пашам ышташ миен. Палыме лийыныт. Кеч-могай сомыллан келшен толшо мастар кидан каче моткоч поро, весела, пашаче койышыжо дене кумылжым савырен. Тунам тудо чодыра пашаште мастерлан ыштен. Ешым чумыреныт, кок эргышт шочын. Кодшо курымын индешлымше ийлаштыже окса, паша шотышто куштылгыжак лийын огыл. Сандене вате-марий ончыч Йошкар-Олаш, вара Купсолаш илаш куснен. Тыште мландым налыныт, пӧртым нӧлтеныт. Илен-толын, Александр Николаевич шке пашам тӱҥалын, вет тудо сурт-печым тӱзаташ мо кӱлын, чыла ыштен моштен: электрик, сантехник, плотник, сварщик пашамат пален, сайын сӱретлен.
Жап эртен, кок эрге кушкын шогалыныт, тунем лектыныт, армийыш миен толыныт, ачаж семынак разведкыште служитленыт. Но пиалан илышлан СВО мешайыш. Кок эргым тушко ынышт наҥгай манын, ача доброволец семын каен. Ешланат ончылгоч шижтарен огыл. Позывнойжо тудын «Свар» лийын.
Кеч СВО марте тудо пулвуйыштыжо тромб лиймылан кӧра операцийым ыштен улмаш. Пел ийлан контрактым подписатлен. Пӧртылмекыже, службыж нерген утыжым ешлан нимом каласкален огыл. Южгунам веле пырля служитлыме самырык-влакым ик ӱмыран улмыштым умылыдымылан шылтален ойлен. Кӧлан служитлымыжым еш тыгай кӱчык ойсавыртышла гоч веле тогдаен.
2024 ий сентябрьыште тудын илышыже кӱрылтын. СВО гыч пӧртылмеке, 10 тылзе илен. Йолланже ончыч операцийым ыштыме верыштыже кум грыже лектын улмаш, пыкше коштын. СВО деч вара угыч операцийым ышташ логалын. А вара сонный артерийыштыже тромб верже гыч тарванен, индеш кече комышто кийыме деч вара 53 ияш уке лийын.
Ачажын шонымыжым шуктат
Вате-марийын 30 ияш изирак Владимир эргыже – военный, контракт почеш ончыч Кавказыште служитлен, вара ик ий – Москваште. Ачажын СВО-ш кайыме деч вара почешыжак тудым тушко мобилизаций дене наҥгаеныт. Кеч коденат кертыт улмаш, но рвезе иканаште келшен. «Ачам тушто гын, кузе мый мӧҥгыштӧ шинчем? Те мыйым тыге огыл ончен куштенда», – каласен аважлан. Ынде ныл ий пӧръеҥ передовойышто служитла. Сайын служитлымыжлан индеш медаль дене палемдалтын. Ача-ава лӱмеш войсковой часть гыч Тауштымаш ятыр гана толын. Мийымына годым лачак отпускышто ыле.
Михаил эргышт 34 ияш, ачажын пашажым шуя. Ончыч мебельым ыштен, вара оралтым ырыктыме, шокшо кӱварым, септикым ыштыме пашам тӱҥалын. Ачажынак тунемшыже-влак кызыт тудын дене пырля тыршат. Александр Николаевичын интернетыште шке каналжат лийын. Полышым, каҥашым эре йодыныт, тудын деке лӱмын тунемаш коштыныт.
Ачажын СВО-ш кайыме деч вара Михаил вигак гуманитар полышым шупшыкташ тӱҥалын. Эн ончыч ачажак полышым йодын: тудо тугай верыште служитлен, кушко нимогай гуманитарке миен шуын огыл. Эрге чыла лишыл еҥ, йолташ-влакым тарватен. Ик йӱдыштӧ гына полышлан колташ 90 утла тӱжем теҥгем поген кертын. Ты окса дене СВО-што сарзе-влаклан кӱлеш лийше погым, кочкышым, вургемым налыныт, КамаЗ-ым айлен, наҥгаяш манын, уло еш полшен. Вес эрдене йӧршеш вес телефон гыч ачаже сообщенийым колтен: чыла сай, полыш огеш кӱл. «Чумырымо пого дене мом ышташ?» йодыш лектын. Ава эргылан Херсонышто служитлыше Миша эргыж деке наҥгаяш темлен. Кеч Светлана Володян тушко гуманитар грузым икымше гана наҥгайымыж годым моткоч чот тургыжланен, моланжым умылтараш огеш кӱл, очыни. Тыге ынде Михаил СВО тӱҥалме пагыт гычак, тылзе, тылзат пеле коден, сарзе-влакын раш йодмышт почеш гына шкак полышым шупшыкта.
Светлана дене пырля сурт-печым ончен савырнышна. «Кызыт ме пелашемын мом ышташ шонымыжым илышыш шыҥдарен толына», – мане тудо. У мончам, ӱмбалныже илаш йӧрышӧ каныме пачашым, уныка-шамычлан кугу бассейным ыштеныт. Александр Николаевичын мланде пашалан кучылтмо тӱрлӧ техникыже лийын, тудланат кызыт гаражым нӧлтат, ончыкыжым у пӧртым ышташ шонат.
Шордо деке пӧртылына
Шордо тачат левашыште верым айлен шога. Тудым пандемий деч ончычак Волжский район Шемьер гыч ыштен пуаш йодыныт, ял покшеке вераҥдынешт улмаш, умылтарыш озавате. Александр ончыч 15 ияш шордын сӱретшым сӱретлен, вара пу падыраш-влакым клеитлен, тудым поген. Но пандемий деч вара заказчик йомын. «Ала огеш кӱл лийын, ала вес амал… Заказчикшын номержат аралалт кодын огыл. Молан манаш гын пелашемын телефонжым почын кертын огынал. Мом палымыжым пырля наҥгаен, лектеш», – каласыш Светлана.
Владимир аважлан шордыжым уремышкат луктын шындаш темлен. Но ӱдрамашлан жал: вет пелашыже ты пашалан тынар жапым пӧлеклен, тушко тунар вийым, мастарлыкым да оксам пыштен. Шордым нимогай пуда, саморез деч посна ыштен. «Чоҥышашна шуко уло, кеч материаллан окса изиш лиеш ыле», – палемдыш ӱдырамаш.
Шордылан тӱкыжым гына келыштарен шуктымо огыл. Марийжын ойлен кодымыж почеш, тудо ямде, эрыктен, пропиткым пышташ да чиялташ гына кодын. Ала статья лекме деч вара, чынжымак, тудым налаш иктажшын кумылжо лектеш?
Але вара ачамын эргыже омыл?
«Мом ыштет, пӱрымаш тугай улмаш, илаш садак кӱлеш. Шке ойгыш пурен каяш пеш куштылго, вара лекташ – йӧсӧ»,– шинчавӱд йӧре ойла Светлана. Виян ӱдырамаш. Жапын-жапын шинчавӱдым луктеш, ойгыра гынат, вуйым ок саке. Шкеже кызыт оласе йолчием фабрикыште ышта. Паша денак чонжым лыпландараш тырша: сурт-печым куча, пакчасаскам ончен кушта, кроликым ашна. Ойлымыж почеш, пелашыже шкешотан Кулибин лийын гын, тудынат ынде ятыр ий хоббиже уло – икмыняр сорт виноградым да пеледышым ончен кушта.
Светлана марийжын СВО-ш кайыме кечым тачат шарна. Суртоза чылаштым ӱстелторыш пуртен шынден, кажныжлан сугыньым пуэн. «Пуйто кажныжын ончыкылыкшым ужын. Мом ойлен кодымыж гыч шукталтмыжат тидым пеҥгыдемда. Марием тыглай огыл, ойыртемалтше айдеме лийын», – ойла тудо. Еш, йолташ-влак дене пырля канаш лектын коштмо татлам шарналта. Саша эре компанийын чонжо лийын, гитар, гармонь дене сайын шоктен улмаш.
Марийжын кок уныкаштым ужын шуктыдымыжлан моткоч чамана. Пиалешыже, кугурак эргыжын Роман шочшыжын сынже дене моткоч пелашыжым ушештара. Кеч кок эрге ешышт дене олаште илат гынат, кован нунын пелен лияш кумылжым огыт кодо, эре толыт, чыла пашаште полшат.
Михаилын ачаж семын ты але вес ӱзгарым ышташ пижмекыже, шотлан толеш гын, «Ачамынак эргыже улам ала-мо!» манмыже авам таче поснак чот куандара.
Светлана Носова
Михаил Скобелевын фотожо.
