«Шоҥгылык деч шылам: тудо — суртышкем, мый – Йошкар-Олаш»
2026 ий 20 сентябрьыште ош тӱня дене онаеҥ Борис Алексеевич Александров чеварласыш. Тудын деч 10 ий ончыч, 2013 ий октябьыште, журналист Светлана Пехметован налме интервьюжым лудаш темлена. Материал «Марий Эл» газетыште савыкталтын.
Урал марий-влакын ик эн пагалыме да жаплыме онаеҥышт Борис Алексеевич Александров Марий Элыш, жапын-жапын, мер сомыл дене толын кая. Тиде ганат Марий форумышто лиймыж деч вара редакцийышкына пурен лекте. Ужын мутланаш веле огыл, а черетан книгам савыкташ ямдылалтешат, тидым-тудым шотыш пурташ кӱлеш. Тений августышто 75 ийым темыше пагалыме онакочайлан «Шичса, мутланен налына» манмемлан «Шинчымаште паша ок кай» малдале. Онапу ончылно еш, калык верч пелештен шогышо еҥ деч тыгай вашмутым колмылан такше ӧршаш уке. Отышто – кечыгут йол ӱмбалне.
Борис Алексеевич тугаяк кумылзак, поро да йӱлышӧ шинчан. Пытартыш жапыште Урал кундемыште юмылан пелешташ, кумалтышым вӱдаш самырык пӧръеҥ Леонид Канакаев полша. А кунам Борис кочай тудлан тӱрыс кумалтыш сомылым ӱшанен пуа? Тидлан вашмутым интервьюшто муыда.
— Борис Алексеевич, ужамат, Те Марий форумыш кумалтышлан йӧршӧ арвер ден вургемым конденда. Торъял районысо Шванотыш, Тӱня кумалтышыш, корным кучынеда? Пытартыш жапыште кумалме аҥада могайрак кумдыкан лийын?
— Уке, шӱжарем, тушто лияш ыш логал. Такше Тӱня кумалтышышкак толынам. Но мыланем Марий Турек районысо Арбор кундемыш полшаш каяш темлышт. Отказен ыжым керт. Пагален, ӱшанен ӱжыныт гын, полшыман.
Кумалтышым Пошкырт кундемысе Бирск район Тымбай ялыште Ателе-Султан Кереметлан вуйым савымашке, Кужэҥер районысо Ошкуэрыште эртыше тӱня кумалтышыш ӱжыныт. Тавра кундемыштына кӱсӧ, Кӱркеде ялыште Агавайрем кумалтыш-влакым эртаренна.
Марий кундемыште те мончаш ик кече ончыч пуреда вет. А мемнан дене кумалтыш кечын кӱсӧ верыш толшо-влак памаш воктенсе мончаште мушкылт лектыт. Вара ош тувыр-йолашым чият. Тӱгӧ лекмышт шуэш гын, нуно кумалтыш кумдык гыч волат, угыч ял гыч толмо вургемыштлан алмаштат да тӱгӧ лектыт. Тылеч вара адак мончаште шӱалталтыт, яндар вургемым чият.
Икана кумалтыш деч ончыч ик корреспондент йыҥгыртыш да йодо: «Мо, йӱр пеш йӱрешыс. Кумалтышдам кузе эртареда?» «Мый кумалам гын, йӱр чарна» манын вашештышым. Вара садет толын да ӧрын: «Мо, йӱржӧ укес, а кӱдырчыжӧ кӱдырта». Тиде, манам, Юмо, мемнан йодмынам колын, кумалмыланна йывыртен вашешта.
— Кумалтыш сомылым виктарымаш тӱҥ шотышто тукым гыч тукымыш вонча. Адакшым Те Марий кундем деч тӱжем утла километр тораште иледа. Туге гынат шочмо калыкын йӱлажым арален коденда. Тендан надырда, Борис Алексеевич, аклаш лийдыме. Юмын пашалан кушто тунемында?
— Кугезе кочана-влак кумалыныт. Янгырбай кочам 1740 ийыште шочын. Тудын деч вара 1770 ийыште шочшо Кутлывай кочана кумалын. А Кутлияр кандаш эрган да кок ӱдыран лийын. Мый Изылан эргыжын тукымжо улам. Изыланын Александр эргыже – ачамын ачаже. Краевед пашам вӱдаш тӱҥалмем дене тукым вожемым кычалаш пижым. Уфасе, Перьмысе архивлаште шинчылтынам. А теве Оренбургысо архивыш миен шуын омыл. Туштат шуко данный уло, маныт. 1717 ийысе перепись годым чылаштымак возен кертын огытыл, молан манаш гын калык тунам, налог деч лӱдын, чодырашке шылын. 1723 ийысе перепись почешат шымлем. Тунамже шукырак еҥым авалтен кертме. Мемнам Алек тукым маныт, сандене кумалме годым Алек кугызам ушештарена.
Ожно вет кумалын шогышо 60 гыч 80 ияш пӧръеҥ лийын. самырыкракым онапу ончылно кугурак семын шогалтен огыл, а тылеч кугурак ийготанын вийже йомеш. Тудын пӱйжат пыта. Теве мыйын пытартыш ончыл пӱем лектын возеш гын, мыйынат кумалме вием огеш код. Пӱй деч посна кошташ сӧрал огыл, но тудым шындыктем гын, кумалтыш вием огеш лий. А кызытеш мый мом йодам, тудо шуэш. Шагал гынат, шке пӱем.
— Онаеҥын вийже эше мо дене кылдалтын?
— Тудо чонжо денат, кап-кылже денат, шонымашыж денат ару лийшаш. Еҥым ондалкалышаш огыл.
— Кужу корным ончыде, Марий кундемыш толаш йӧным муында. Мӧҥгыштыда чарен огытыл?
— Пелашем колен колтен. Суртышто шкетын шогылтам, но шочшем-влак мыйым огыт мондо, эре толын каят, полшат. Адакшым мый латкандаш уныкан, ныл кугезе уныкан пиалышт дене илем. Ватем улмо годым кум ушкалым, шуко шорыкым онченна. Тудо пӧртыштӧ кочкаш ышта гын, мый вольыкым ончем ыле. Кызыт кочкаш шолташемат жап шуко кӱлеш. ™дырамашын вет керек-могай пашажат пуйто огеш кой. Кочкаш шолташак кок-кум шагат кӱлеш. Манмыла, пашажым чыват чӱҥген ок пытаре. Ӱдырамашым аклен моштыдымо еҥ гына вес семын шонен кертеш.
— А Те тидым ийготым погымо семын умыленда але…?
— Ӱдырамашын, авамын, неле пашажым изинекак умылен кушкынам. Ачанан вес тӱняш кайымыж годым эн кугужлан латкок ий, эн изижлан вич тылзе лийын. Йӧсӧ пагыт ыле гынат, икте-весынам ончен, полшен иленна. Полдыраным, нужым, мӧрым… кочкын кушкынна. Шыжым чевер пызлыгичкым орлай ден орлай ден кашташ сакалена ыле. Витаминыс. Кормыж дене кочкынна.
— Пӱртӱсын вийже илышыште шкем муаш полшен?
— Шым ияш школым тунемын лекме деч вара кум ий ушкал кӱтӱм кӱтенам. 18 ияшем годым фермым вуйлаташ шогалтеныт. Бригадирланат ыштенам. Ял калык деч вольыкым поген коштмо жапемат лийын. «Ушкалет презым ышта — фермыш пуэт» манын, кагазеш кидпалым поген коштмем годым ик кочай каласен: «Эргым, тынар ушан-шотанлан шотлышым, а тый аҥыргаш тӱҥалынат, витне. Кызыт презым йодат, вара ушкалым вӱден наҥгает. Окмак пашам ыштыл ит кошт». Сайрак шоналтышым: лектышлан кӧра тӧра кагазым возыкта, шканже лӱмым ышта, а калыкше чараш кодешыс. Мый тетла тиде паша гыч кораҥым. Кас школышто тунемым. Почеламут ден ойлымашым изиш серкалымем школ директор пален налын. Тунам шоя лӱмем Ялмарий лийын. Пионервожатыйлан школыш ӱжыч. Вара Крупская лӱмеш Всесоюзный заочный калык университетыште тунемынам.
Тыге туныктымо паша корнем тӱҥалын. Йоча-влакым марий йылмылан шӱмаҥденам. 1963-1964 тунемме ийыште кумшо классым пуэныт. Марий пединститутышто заочно шинчымашым погенам. Шуко жап марий йылме ден литературым да физкультурым туныктенам. Ече дене кошташ кызытат йӧратем. Икшывем-влакат ечызе улыт. Шкенан кундемыште 60 ияш деч кугурак-влак коклаште сеҥыше лиедем.
— Борис Алексеевич, Те Свердловск областьыште марий толкыным вияҥден колтышо-влак кокла гыч иктыже улыда.
— Лийын тугай жап. Областьысе калык усталык пӧртыштӧ марий культур йодышлан вуйын шогенам. Урал кундемыште кум районышто марий-влак тӱшкан илат. Тӱҥ шотышто районлаште ял еда паша ышталтын, арнялан ик гана Екатеринбургыш планеркыш ӱжыктат ыле. Эсогыл тунам областьым вуйлатыше-влак «Волга» автомашинамат пуэныт. Мер пашам 2001 ий марте виктаренам. Варажым тӱҥ шотышто кумалтыш сомыллан, книгам возымо пашалан жапым ойыренам. Теве кызыт йоча-влаклан «Вер-шӧр лӱм – чапкӱ» повестьым возем. Мер каҥашын эртарыме форумыштыжо ужын колмем калык деке шукташ тыршем.
— Форумышто марий йылме нерген шуко ойлышт. Тудым арален кодымо корным могайым ужыда?
— Марий йылмым еш гыч аралаш тӱҥалман. Южо рушлажат сайын ойлен огеш мошто, тыгодымак икшывыж дене моткочак рушла мутланаш тырша. «Доченька, принеси корову» манеш. Кузе вара йоча ушкалым нумалын кертеш? Чынак, руш йылме деч посна нигуш каен огына керт. Тудым тунемаш кӱлеш. Йот йылме-влакымат палыман. Тунамак коча-кован йылмыжым, илыш йӱлажым, койыш-шоктышыжым пален кушман. Тидын шотышто пошкырт марий-влак ончылно каят. Аяр улыт. Нуно шочмо йылмышт деч посна пошкырт, руш да йот йылме-влакым тунемыт. А ме вараш кодын илена. Марий форумышто Урал кундем гыч мер пашам вӱдышына-влакымат ужмо шуэш ыле. Тыгай мероприятийыш толаш йӧным муманак.
Марий йӱлам утларак шараш манын, книга ден статья-влакым рушлат савыктыман. Уке гын, моло калык тудым тӱрлын умыла, вольыкым шӱшкылыт манын вурса. А пӱртӱсыш канаш лекше-влак мом ыштылыт? Нунат вет, вольыкым шӱшкылын, шылым кочкыт. Меже надыр шотеш пуымо вольыкын икымше ужашыжым Юмылан пуэна. Калык йӱлана нерген тек чын умылат.
А корно чынже денак лишыл огыл. Йошкар-Ола гыч Озаҥ марте 150 километр наре лиеш гын, Озаҥ гыч Тавра кундемышкыже эше 1117 километрым кудалман. Борис Алексеевич ты уштышым поезд дене эрта. А такше тудын йӧратыме транспортшо – велосипед. Кызытат тудын дене кудалыштеш. Шоҥгылык деч шылаш тырша. «Шоҥгылык толеш гын, шылын каем — мыйым ынже му. Мӧҥгем толеш — суртышто уке улам. Кызыт теве Йошкар-Олаште коштам. Вара адак иктаж вере шылам», — мутланымашнам волгыдо шонымаш дене иктешлыш онакочай.
Светлана Пехметова мутланен.
Снимкыште: онаеҥ-влак Александр Таныгин ден Борис Александров. Свердловск область Красноуфимск район Кугу Тавра кундемыште. 2022 ий август.
Светлана Пехметован фото.
