14 октябрьыште Я.Эшпай лӱмеш Марий кугыжаныш филармонийыште Э.Сапаев лӱмеш опер да балет академический театрын тӱҥ дирижёржо, композитор Григорий Архиповын «Музыка в партитуре жизни» усталык касше эртен.
Республикыштына тӱвыра да сымыктыш аланыште кумдан палыме да лӱмлӧ еҥ-влак дене вашлиймаш-влак эртаралтыт. Нуно Театр пашаеҥ-влакын ушемыштын 150 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклалтыт. Мутланымашым ушемын Марий Элысе пӧлкажын председательжын алмаштышыже Нина Пектеева вӱда. Талантан, ушан-шотан, марий шӱлышан, музыкым йӧратыше, оркестрын еҥже Григорий Архиповын чоным почын каласкалымыж гыч оҥайрак ужашым тыландат лудаш темлена.
– Те театр сымыктышыште кумдан палыме ача-аван, Марий Элын калык артистше Вячеслав Созоновын да талантан композитор Эллина Архипован, эргыже улыда. Кӧ лийшашым кузе ойырен налында?
– Музык аланыште чапланыше-влакын ешыште кушмем дене моткоч кугешнем. Авам мылам – чыла. Мый тудын фамилийжым нумалам, чон йодмо пашанат иктак: авам гаяк мыят композитор улам. Авамын музыкшо – камертон, тудо, кузе йоҥгышаш марий музык. Тудын семсавыртышыштыже – кӧргӧ чоншижмаш, калыкнан ойыртемже. Тудо мылам кугу пример. Мый авамын йӧратыме, шукертсек шонен коштмо «Алдиар» опержым дирижироватленам. Тушто жаплан келшыше профессионал марий музык йоҥга.
Ачам пеҥгыде койыш-шоктышан, садлан строгын воспитатлен. Тудо профессийлан ӱшанле лияш, ойлымым шукташ туныктен. Мӧҥгыштына эреак тӱрлӧ музык йоҥгалтын. Ача-авам изинекак пеленышт театрыш коштыктеныт. Спектакль годым сцене деч шола я пурла могырышто шинченам да муро-влакым, семым пеш тӱткын колыштынам. Тунам театрыште йоча-влак моткоч шукын погыненна. Но илышем театр дене кылдем манын нигунам шонен омыл.
– Талантан икшыве-влаклан Икымше номеран музыкально-художественный школ-интернатыш тунемаш кайымеке, могай семӱзгарым ойырен налында?
– Баяным шокташ тунемынам. Ача-авам мыйым фортепиано дене шокташ колтат ыле гын, кызыт кӧ лиям ыле ала?.. Тиде йодыш чӱчкыдынак ушыш толын пура. Лачшымак баяным ойырен налмыштлан моткоч кугу тау. Баянист-влак калык гыч лекше улыт, нунын шонымыштак вестӱрлӧ. Тидым музыкант-влак умылат, шонем. Ик палымем тыге ойлен: «Те эрык дене шӱледа, кузе лийшаш, те туге шоктеда». Баян дене шокташ келыштарыме музык утыждене шуко огыл, вет ты семӱзгар дене шоктымо 20-шо курымышто вияҥаш тӱҥалын.
Баянист-влак изишак импровизироватлат, аранжировкым ыштат… Нуно, кеч-могай жапыште семӱзгарым кидыш налын, семым вашталтен кертыт. Кеч-могай музыкант изишак импровизироватлен, музыкальный образ дене пашам ыштен мошта.
– Ача-авада Озаҥ консерваторийым тунемын лектыныт, а Те – Петрозаводск оласым. Молан?
– Озаҥ консерваторийыш тунемаш пураш шонышо-влак моткоч шукын лийынна, конкурсым эртен омыл. Петрозаводскышто мый кок профессор дене палыме лийынам. Иктыже – Карелийын сулло артистше, баянист Вячеслав Леонидович Калаберда, а весыже – композитор, этномузыколог Игорь Владимирович Мациевский. Усталык корныштем нуно ача семын лийыныт, калык музык нерген моткоч шуко каласкаленыт.
Адакшым финн-угор вуз дене музыковод Олег Михайлович Герасимовын кылже пеҥгыде лийын. Тидат тушко каяш шӱкалтышым ыштен.
– Семым кунамрак возаш тӱҥалында?
– Интернат-школышто Сергей Николаевич Маковын композиций дене икымше урокшак оҥайын эртен. Варажымат кажне занятийыш куанен коштынам. Музыкальный училищыште тунемме годым рок-группо дене неле рокым, йолташ-влак дене пырля шке возымо семым шоктенна. Консерваторийыште усталыкым вияҥден колташ йӧн утларак лийын. Музыкым возаш куштылго паша огыл. Тудо эреак йоҥгалтшаш, йодмашан лийшаш. Тудо авторым, колыштшым куандарышаш. Студент пагытыште Йошкар-Олаште эртаралтше «Талантан самырык-влак» конкурсышто икымше гана шке возымо произведенийым шоктенам. Тунамак авам мылам ӱшанаш тӱҥалын. Вузым пытарымеке, тыште пашам ышташ тӱҥалмеке, музыкым возымо пашам вияҥын.
– Консерваторий деч вара Йошкар-Олаш толаш мо таратен?
– Марий Элым, мотор Йошкар-Олам, шочмо мландым, ялым моткоч йӧратем. Садлан тышечын нигушко ом кай. Усталык еҥлан кеч-кушто пашам ышташ лиеш, шонем, но шке шочмо мландыште тыршыме эн шерге. Ачам дене чӱчкыдынак ялыш кудалыштына, мончаш пурена. Тушто родо, пошкудо-влак шочмо марий йылме дене кутырат, меат мӧҥгыштӧ эреак марла мутланена. Тидын деч шергыже мо уло, ала?
Мылам Йошкар-Олаште моткоч келша, садлан студент-влакланат, вес олаште шинчымашым налмекышт, мӧҥгӧ велыш пӧртылаш да сымыктышым вияҥдаш темлем. Вет шке кундемыште тыршыме шкендым утларак пойдара. Тыште мылам чыла келша, кумылым нӧлта: калыкнан тӱвыражат, йӱлажат, йылмыжат, мурсемжат да сылне пӱртӱсат!
– Григорий, Те Россий Композитор ушемын Марий Элысе пӧлкажын председательже улыда. Марий семмастар-влакын произведенийышт утларакшым кушто да чӱчкыдын мо йоҥгалтыт?
– Марий семмастар-влак кушкышт, у произведений-влак возалтышт манын шонем. Жап эрта, сем тӱняштат жаплан келшыше мурсем лийшаш, но тыгодым классический произведенийна-влакымат арален кодышаш улына. Садлан самырык-влак ӱмбаке моткоч ӱшанен ончена. Шукерте огыл ушемыш кок самырык еҥым: Елена Басова ден Олег Пашкиным пуртенна.
– … содыки театр пӱрымашда улмаш.
– Консерваторий деч вара икымше гана Россий искусствын сулло деятельже, композитор, дирижёр Иван Ильич Егоров студент оркестрыш ассистентшылан ӱжын. Тунам тудо мылам ӱшанен, мыят шканем утларак ӱшанаш тӱҥалынам. А вара Сапаев лӱмеш опер да балет театрын художественный вуйлатышыже Константин Анатольевич Иванов театрыш дирижёрлан ӱжын. Тыге мыйын илышем театр дене кылдалтын. Икымше гана «Чодыра сем» балетыште дирижироватленам, а вара икте почеш вес постановкышто ты сомылым шуктенам. Поснак марий произведений дене пашам ыштыме кумылым нӧлтен. Шкеат шекланенда докан, лишыл да шерге сем чоным утларак тарвата.
– Дирижёрын пашаже куштылго мо?
– Куштылго огыл. Дирижёр опер да балет театрыште спектакльым тӱҥалтыш гыч мучаш марте вӱда. Тудо мом ыштышашым чылалан шижтара, южгунам манипулироватла манашат лиеш, но эн тӱҥжӧ – музык ден сценысе действийым иктеш «кылда». Тыге гына оркестр ден артист-влакын пырля шуктымо пашашт куаным конда.
Симфонический оркестр дене репетироватлаш – кугу куан. Мый музыкант-влакым виктарем, но нунылан вийым садак утларак пыштыман, вет нуно семым, йӱкым луктыт. Мемнан пашана икте-весе дене моткоч чак кылдалтын.
– Григорий, Те республикысе чыла гаяк театр дене кылым кучеда, тӱрлӧ сынан спектакльлан семым возеда.
– Эн ончычак мый Константинов лӱмеш руш академический драме театр дене пашам ышташ тӱҥалынам, тиддеч вара моло театр денат кылем пеҥгыдемын. «Палантай», «Спасти камер-юнкера Пушкина», «Колумб. Легенды мылые, прощайте!», «Чоҥешта турня кашта», «Шӱдыран тат», «Йӱд орол», «Йӱксалче», «Буратино»… Чылаже 30 наре драме спектакльлан, тыгак Петр Чайковскийын «Снегурочка» балетшылан музыкым ешарен возенам.
«Цветик-семицветик» мюзикллан семым возымым кумылым нӧлтышӧ оҥай пашалан шотлем. Йоча-влаклан тыгай пӧлекым ышташ моткоч куанле. Композитор порылыкым шарышаш, шке пашаж дене еҥлан вий-куатым ешарышаш, сай ончыкылыклан ӱшаным шочыктышаш. Спектакльыш толшо йоча-влак кунам воштылыт, куштат, мурат, веселитлат, тунам арам тыршен огынал манын шоналтет. Мылам теве тидыжак эн шерге!
Шукерте огыл шуктымо пашамлан МЭТР телеканалын «Парым» марий фильмжым шотлыман, тудым лишыл кечылаште калык ончыко лукташ палемдыме. Тыгак эше моло режиссёр дене ямдылыме икмыняр кинолан музыкым возенам.
Икманаш, талантан музыкант, уста дирижёр, марий шӱлышан семмастар да моткочак поро кумылан айдеме дене вашлиймаш, йодыш-влаклан чоным почын вашештымыже, тӱрлӧ театрын артистше-влакын тудын произведенийжым йоҥгалтарымышт усталыкшым тӱрлӧ могыр гыч почын ончыктышт да мастарлыкшым эшеат пеҥгыдемдышт.
Алевтина БАЙКОВА
Иван Земцовын фотожо
Вячеслав СОЗОНОВ, Григорий Архиповын ачаже, Э.Сапаев лӱмеш опер да балет театрын вӱдышӧ артистше:
– Школыш-интернатыш Гришам кумшо классыште колтенна. Моло семынак тудо конкурсым эртен. Школышто аваже Эллина Архипова пашам ыштен, садлан сайынак тунемже манын изиш ойгыренна. Куандара, кок эргымат школым, а вара музыкальный училищым сайын тунемын лектыныт. Гриша варажым консерваторийыште шинчымашым налын, а изиракше – скрипач, ятыр ий опер да балет театрын оркестрыштыже шоктен.
Гриша кинолан, спектакльлан семым шуко возен. Эн кугу шонымашем – тудын деч балетым, оперым вучаш тӱҥалам.
Игорь САДОВИН, республикын тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын советникше:
– Ятыр ий ончыч тиде талантан ешыште «Еш сандалык» передачым войзенам. Тале композитор Эллина Архипован, виян йӱкан артист Вячеслав Созонов нерген шуко паленам. Кок эргым ончен куштат, съемко годым эше ала-кудыжын пелашыже лийын. Нуным мый ик еш семын огыл, а кажне еҥжын шке ойыртемжым ужынам. Ешын сай ончыкылыкшо нерген тунамак шоналтенам. Гриша Архиповын яндарын марла кутырымыжлан мый моткоч ӧрынам. Тиддеч вара сценыште шкем кучымыштым, илышыштым, творчествыштым, марий шӱлышан улмыштым эреак эскеренам. Теве нунын кокла гыч кажныже – марий интеллигенций, марий элита. Кажныжын – шке ойыртемже, кажныже – виян личность.
