Тугеже у тургымлан пижынак ямдылалташ жап шуын.
Сад-пакчазе-влак южо пеледыш ден пакчасаска нӧшмым январь-февральыштак ӱденыт да нӧргӧ озымым эсогыл посна йоҥгытыш кусарен шынденыт. Но шуко кушкыл росотам лачшымак март гыч ямдылаш тӱҥалыт.
Иктышт тиде сомылым тылзе календарьым шотыш налын шуктат, весышт – пӱртӱсым, кумшышт – опытым… Тӱҥалше сад-пакчазе гына, кудыжлан эҥерташ маншыла, кидым кок велыш шаралта да йодеш: «Кушкыл ден Тылзе коклаште могай кыл лийын кертеш?»
Кушкылын атыланымыже, эсогыл лектышыже Тылзын фазыже да верланымыж дене чак кылдалтын, маныт опытан сад-пакчазе-шамыч.
Кушшо Тылзыште лектышым мланде ӱмбалне пуышо салат, шпинат, ковышта, томат, баклажан, пурыс да пеледыш гай кушкыл нӧшмым ӱдаш эн келшен толшеш. Тиде жапыште нуно эн сайын атыланат.
Катлыше Тылзыште вожсаскам: кешырым, йошкарушменым, редисым, пареҥгым – шындаш шотлан толеш, молан манаш гын тиде жапыште кушкылын чыла куатше мланде йымалнысе ужашыш кусна.
У Тылзе да тичмаш Тылзыште кушкылым лучо кум кече йӧршын тургыжландараш огыл. Тиде жапыште сад-пакчаште пайдаланыме ӱзгар ден нӧшмым ӱдаш келшыше мландым ямдылаш лиеш.
Тылзын фазыже:
кушшо Тылзе – 1-2, 21-31 март
тичмаш Тылзе – 3 март
катлыше Тылзе – 4-17 март
у Тылзе – 19 март
Эҥерташ йӧнанрак лийже манын, мартыште тылзе календарь почеш шотыш налаш темлыме кече-влакым палемдена.
Эн сай кече: 7, 8, 9, 17, 21, 22, 26, 27. Тиде жапыште кушкыл нӧшмым ӱдаш, росотам кусарен шындаш, моло кугу пашам шукташ эн келшен толеш.
Сай кече: 4, 5, 6, 12, 13, 14, 30, 31.
Тыглай кече: 1, 2, 15, 16, 28, 29. Но нӧшмым ӱдаш, кушкылым шындаш да кусарен шындаш огеш темлалт.
Неле кече: 2-4, 18-20. Кушкыллан шӱлалташ йӧным ыштыза, шкежат каналтыза.
Нӧшмым ӱдаш эн келшыше кече:
томатым — 7, 8, 9, 17, 21, 22, 26, 27;
киярым — 5, 6, 7, 8, 9, 17, 21, 22, 26, 27;
ковыштам — 5, 6, 7, 8, 9, 12, 13, 14, 17, 21, 22, 26, 27;
пурысым — 7, 8, 9, 17, 21, 22, 26, 27;
баклажаным — 7, 8, 9, 17, 21, 22, 26, 27;
вожсаскам — 7, 8, 9, 17, 21, 22, 26, 27;
шоганым — 5, 6, 7, 8, 9, 12, 13, 14, 17, 21, 22, 26, 27;
чеснокым — 7, 8, 9, 17, 21, 22, 26, 27;
йӧршудым (ужаргылан) — 7, 8, 9, 21, 22, 26, 27.
Пеледышым шындаш эн келшыше кече:
икияшым — 4, 5, 6, 7, 8, 9, 17, 26, 27, 30, 31;
шукияшым — 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12, 13, 14, 17, 22, 26, 27, 30, 31;
шоганан ден вожаным — 5, 6, 7, 8, 9, 12, 13, 14, 17, 22.
Эн келшыдыме кече:
нӧшмым ӱдаш, кушкылым шындаш, чыла кугу пашам шукташ – 2, 3, 4, 18, 19, 20.
Тылзе календарь – сад-пакчазын полышкалышыже-влак кокла гыч иктыже. Чапле лектышым налаш манын, тидымат ида мондо:
- сай качестван нӧшмым налза;
- росотам келшыше температуран да волгыдылыкан верыште ончен куштыза;
- шындыме схеме ден кушкыл коклам шотыш налза;
- вӱд ден ӱяҥдышым жапыштыже шавыза;
- кушкылым чер деч аралыза.
Маргарита ИВАНОВА ямдылен.
Авторын фотожо.
