Шукерте огыл Козьмодемьянскысе Тӱвыра да историй тоштер комплекс ойыртемалтше у экспонат – курыкмарий ӱдырамашын пайрем вургемже дене пойдаралтын.
Ужар сӱан шовырым да оҥыш пижыктыме кок сӧрастарышым тоштерлан Курыкымарий кундемын шочшыжо, кызыт Санкт-Петербургышто илыше да пашам ыштыше кидмастар, ты оласе марий-влакын «Ший корно» калыкле-тӱвыра автономийын еҥже Юрий Брутов пӧлеклен.
Юрий Васильевич ятыр ий курыкмарий-влакын акрет вургемжым, пырчын-пырчын кычал муын, шымлен, уэмден, угыч ышта. Лач тидак тудын шке калыкшым чот йӧратымыже нерген ойла огыл мо? Шкежат сайын тӱрла, тӱрлӧ сӧрастарышым ышта. Шке пашаштыже натуральный куэмым, коваштым, ший оксам, шерым, кышкывийым кучылтеш. Латиндешымше курымысо сӱан шовыр курыкмарий-влак деке лач тудын тыршымыж дене пӧртылын манаш лиеш. Тымарте тыгай шовыр лиймыжымат тудак рашемден. 20 ий утла тидлан пӧлеклен. Таклан огыл В.И.Романов лӱмеш кава йымалысе этнографий тоштерыште тудын дене эртыше вашлиймашыжат «Шочмо верыш пӧртылмаш» маналтын.
Шке жапыштыже, кунам тудо шке шонымашыжлан пижын, кугу полышым Михаил Васютин пуэн, манеш шкеже. Марий Эл правительстве лӱм дене йодмашан серышым возымылан кӧра, кидмастар Санкт-Петербургышто Российысе этнографий тоштерын фондышкыжо логал кертын. Лач тушто саде ик шовыржо аралалт кодын улмаш. А тушко тыглай еҥлан корно уке.
Вашлиймаште весат рашеме: шукерте огыл эше тыгайракак ик шовырым Нижний Новгородысо Архитектур да историй кугыжаныш тоштерын фондыштыжо верештыныт. Могай калыкын рашемдаш манын, сӱретшым Чыкмасе тоштер пашаеҥ-влаклан колтеныт. «Курыкмарий шовырак лийын улмаш. Тудо пеш сай состоянийыште, кройжо да кидшокшыжо гына вестӱрлырак», – пеҥгыдемденыт нуно.
Юрий Викторович ты уверлан поснак куанен, молан манаш гын, тыгай шовыржо тӱняштыжат кумыт веле, иктыже Санкт-Петербургысо этнографий, весыже «Кунсткамера», кумшыжо Финляндийысе тоштерлаште аралалтыт. Кумытым шкеже угыч ыштен.
Ты пашалан пижмеке, тудо ончыч шовырым фотографироватлен налын, эскизым ыштен. Можым-кузежым пӱчкеден ургымым шымлен, келшен толшо куэмым кычалын. Шовырын ик ойыртемже уло, шеҥгелже плисировкан ужаш – фалбек – гыч шога. Тудым тӱрлӧ семын ыштен ончен гынат, сукна гай чоткыдо куэм гыч кузе кӱлеш лектын огыл. Икмыняр ий тидлан каен, тудымат келыштараш шотым муын.
Эн нелыже лачшымак шовырым кузе ургымо нерген исторический материал йӧршеш укеште лийын, палемда шкеже. Сандене чылажат шке йоҥылыш гоч пӱчкедаш, кид дене гына урген ышташыже логалын. Тыгай тӱрлеман шовыржым ожно ӱдырамаш-влак сӱаныш веле огыл, пазарыш, кугу пайремлан поян сӧрастарыш дене пырля чиен лектыныт. Шовыр ӱмбач эше тӱрлеман шовычым, ӱштым да моло сӧрастарышым келыштареныт.
Юрий Васильевичын уэмден ыштыме шовыржо пеш мотор да поян коеш. Такшым, ужар тӱсан шовырым тӱрлӧ велысе ӱдырамаш-влак чиеныт, манеш тудо. А теве сӧрастарышыже тоштерысе оригиналыште шӧртньӧ тӱсан лийын улмаш. Но кидмастар ший утларак келшен толеш манын иктешлен да лач тудым келыштарен.
Юрий Брутов ынде шукертак эше тӱрла. Ончыч шымлен, вара У Торъял кундем гыч Санкт-Петербургыш тунемаш мийыше Эчан Иванов дене пырля тӱрлаш тӱҥалын. Ончыч Шернур, Торъял велысе семын, вара веле курыкмарий тӱрыш куснен. Тӱр дене пырля ший гыч сӧрастарышым ышташ кумылаҥын. Шкенжын эн сай туныктышыжлан кокаже Лариса Шабышевам шотла. Юрий Викторович марте шарпаным, шыркамам кузе чияшыжат пален огынал, маньыч вашлиймашке толшо ӱдырамаш-влак. Тудо шкежат пеҥгыдемда, мутлан, шарпанымак кузе чийыме нерген нигуштат эсогыл возалт кодын огыл.
«Тиде шовыр – моткоч ойыртемалтше тӱвыра да йӱла памятник. Юрий Васильевич йӱла тӱвыранан ик лончыжлан у илышым пуэн», – каласыш вашлиймаште тоштер комплекс вуйлатыше Анастасия Козлова. Мероприятийыш тыгак Курыкмарий велысе тӱвыра, тоштер пашаеҥ, кидмстар-влак толыныт ыле. Мутлан, курыкмарий тӱрлан у шӱлышым пуышо Филона Шестакова кидмастарлан лӱмын таушташ толын ыле. Тыге кыртмен, марий вургемым шымлен да уэмден толмо пашалан МарНИИЯЛИ директор Людмила Григорьева да молат тауштеныт. Фаина Эшмякован вуйлатыме «Шыжарвлӓ» ансамбльын кӱслезыже-влак сӧрастареныт.
Вашлиймашке курыкмарий ӱдырамашын пайрем вургемжым чиен толшо-шамычат лийыныт, тиде округысо тӱвыра пӧлкан методистше Тамара Петрова ден Партмар тӱвыра пӧрт вуйлатыше Ганна Егоркина. А Юрий Брутовын ыштыме костюмжым 11-ше классыште тунемше Полина Потакова ончыктен.
Светлана Носова.
Светлана Носован фотожо.
