Геннадий Сабанцев ямдылен.
Марий писатель Геннадий Пироговын шочмыжлан 4 июльышто 90 ий темеш.
Пирогов Геннадий Михайлович У Торъял район Тошто Торъял селасе кресаньык ешеш шочын. Ачаже, Михаил Васильевич, колхозышто кроликым ончен, чолга сонарзе лийын. Кугу Отечественный сарыште самырык вуйжым пыштен. Аваже, Елизавета Александровна, шочмо-кушмо вершӧрыштыжак илен, эртак колхоз пашаште тыршен. Сандене изи рвезым шукыж годым коча-коваже онченыт, йол ӱмбак шогалашыже полшеныт. Тӱҥалтыш кӧргӧ поянлыкым йоча чонеш нунак шыҥдареныт манаш лиеш. Тыге сылнылыкым шижмаш, тудым вара кагазыш пышташ тыршыме кумыл иланен. Икымше почеламутым Геннадий Пирогов лу ияшыж годым возен, тудым У Торъял районысо тунам «Ударник» маналтше газетыш колтен. Печатленыт.
Шке гычак гармоньым шокташ тунемын, сӱретлаш йӧратен. Тыге усталык ӱнарже самырыкнекак тӱрлӧ шӧрын гычын почылтын. Варажым сылнымутым возымаштат чыла тидыже сай эҥертыш лийын.
Генялан шочмо йылмым, сылнымутым йӧраташ, возкалыме тӱняш икымше ошкылым ышташ изаже, варажым палыме марий писатель Валентин Косоротов таратен. Тошто Торъял школышто тунеммыж годымак, каласышна, район газетыш заметкым, почеламутым серкалаш тӱҥалын. Школышто сылнымут кружокыш кумылын коштын. Школ деч вара, Валентин изажын ойжым да шкенжынат мурпаша дек шупшылалтше шӱмжым колыштын, Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш пединститутыш тунемаш пура. Тунам институтышто йылмым, сылнымутым, наукым йӧратыше шуко ӱдыр-рвезе тунемын. «Шулдыран рвезылык» лӱман литушем пашам ыштен. Тушто Семён Николаев, Валентин Исенеков, Геннадий Чемеков, Эврик Анисимов, Алексей Александров да шуко моло ончыкылык мутмастар-влак дене пырля лиймаште Геннадий Пироговат шке возымо усталыкшым шуарен.
Геннадий Михайловичын илыш да паша корныжо тӱрлӧ йыжыҥан лийын. Тудо клуб сомылымат, школышто туныктымо пашамат ик семын йӧратен ыштен, радио ден телевиденийыште, газет редакцийлаште, книга издательствыште перажым пӱсемден, туныктышо-влакын усталыкыштым саемдыме шотышто институтыштат методист лийын. Но эн шукыжо Геннадий Михайлович Марий Эл писатель ушемыште тыршен: сылнымутым шаркалыме шотышто бюром вуйлатен.
Эше палемдаш кӱлеш: 1950-ше ийла мучашысе да 1960-шо ийласе самырык-шамыч семынак, романтик чонан лийын. Тиде кумылак Казахстаныш сӧреман мландым нӧлташ ӱжын. Варажым тиде чонжо вес уста поэт-романтик Геннадий Чемеков йолташыж дене пырля комсомол путёвко дене Абакан-Тайшет кӱртньыгорным ышташ каяш таратен. Налме илыш опыт возымо произведенийлашке шыҥдаралтын.
Геннадий Пирогов сылнымут пашам почеламут возыма гыч тӱҥалын, но пале кышам прозышто коден. Ондак икшыве-влаклан «Апшаткудышто» книгам луктын. Ты книга нерген поснак чарналтен шарналтынем. Тудо 1964 ийыште савыкталт лектын, кугуат огыл – 32 лаштык, тыгайым «мелна осо гай» маныт. Да мут толмашеш теве мом палемдынем: Геннадий Михайлович дене ме, марий манмыла, «укш мучаш» родо улына. Тудын икымше пелашыжын, Начи кокайын, да мыйын авамын авашт ака-шӱжар лийыныт. «Апшаткудо» книга лекмек, очыни, авторжо тунар куанен огыл, кузе Кужэҥер кундемысе Йырмарий ялыште Микал чӱчӱ, авамын шольыжо, куанен ыле. Унала мийымем годым кажне гана воктекем ты книгам кучен шинчеш, лаштыкла да кумыл нӧлтын ойла ыле: «Палет, уке: ты книгам возышо Пирогов Геннадий мемнан родына лиеш!..»
Варажым писательын кугыеҥ-влаклан возымо «Шонанпыл», «Шошо пеледышын ямже», «Корнымбал ломбо», «Кочо мӱй» книгаже-влак шочмо сылнымутнам пойдареныт. Ойлымаш ден повестьлаштыже писатель лирик кумылжым ончыктен, геройжо-влак тыглай айдеме улыт, лудшо еҥым тудлан палыме илыш сӱретым авторын моштен почын пуымыж дене савырат. Геннадий Пироговын лывырге, поян калык йылмыже кумылым налыт. Автор кеч-могай произведений сюжетым икшырымын виктара, геройжо-влакым – лийышт нуно сай але ударак койышан – ик семынак йӧратен, келгын почын ончыкташ тырша, лудшым савыраш тудын чонжым тургыжландарыше конфликтым тарвата. Тыгай ойыртем деч посна лудшылан келшыше произведений ок шоч. Шкенжын але палымыже-влакын илышыштлан эҥерта гын, писатель ты илышым фотограф семын гына рашлен ок сере, а ятыр еҥлан келшен толшо (типологический) персонажыш савыра. Лач тыгай улыт тудын «Корнымбал ломбо» ден «Кочо мӱй» повестьлаже.
Тудо эше мыскараче кумылжо денат ойыртемалтын. Тидат сылнымут пашашкыже возын – Макартук Геня (Макар тукым Геня) псевдоним дене мыскара ойлымаш-влакым возен шоген. Нуно Валек Кугубаев дене пырля лукмо «Шокшо монча» койдарчык книгаш пуреныт.
Пытартыш жапыштыже «Сорла» лӱман романым возен. Тудо «Ончыко» журналын ятыр номерыштыже савыкталтын. Тиде – шарнымашан, хронике сынан возымаш. Тудын дене автор шке шочмо кундемжылан, родо-тукымжылан (поснак изаже Валентин Косоротовлан да аваштлан), ял калыкшылан, нунын неле ден куан годым ваш келшен да полшен илымыштлан шкешотан шарныктышым коден. Тыште рашемдаш кӱлеш: Геннадий Михайлович ден Валентин Николаевичын авашт икте, ачашт тӱрлӧ. Валентин Косоротов пеш эр, 1974 ийыште 44 ияш, нелын черланымыжлан кӧра илыш гыч каен. Геннадий Михайлович тудым эре пагален шарнен илен, сылнымут корныш шогалмаштыжат изажын полышыжым кугун аклен. Ик ой дене каласаш гын, Геннадий Пироговын «Сорла» романже – путырак ныжылгын, шӱм пыштен возымо келге произведений.
Ныжылгылык, лирик кумыл – авторын кеч-могай возымаштыжат эн ончылно палдырныше ойыртем. Тыглай илышыште айдеме семынат тудо моткоч шыма, поро кумылан лийын. Пытартыш шултышыжым, кӱлеш гын, шкаланже ок кодо, йолташлан пуа ыле.
Писатель Геннадий Михайлович Пирогов 2014 ий 3 ноябрьыште илыш гыч каен. 2017 ий 4 июльышто, 81 ийым темышаш кечынже, Тошто Торъял селасе шочмо сурт пырдыжешыже шарнымаш оҥам почмо. Тудым почаш чот тыршымыжлан пелашыже Римма Ивановналан кугу таум каласыман.
Фотом редакцийын архивше гыч налме.
Мыскара ойлымаш
Макартук Геня
Пеш чапле лӱм
Кандалге тӱтырала чӱчкышӧ игечан июль. Селасе пазар шалатен кодымо куткышуэм ушештара. Мый снеге да моло емыж дене темше ведрала воктеч эртем ыле. Кенета емыжым тергыше ик чурийым ужылалтышым: мемнан ял рвезе! Шарнем, пошкудо ялысе Проска дене палыме лиймыж годым каласен ыле: «ДК-ште баяным шоктышо улам». Культур пӧртын, тыгеже…
Проскалан Павыл вик келшыш. Но… «баянист» вашке ала-куш йомо, таҥжылан эсогыл открытке гочат ыш увертаре. Проска тунам моткоч ойгырыш. Тачат шонем: нунын шӱм-чоныштым ала баянын сымыстарыше вийже ойырыш? Рвезе олаш шикшалтын улмаш. Вара каласышт: филармоний оркестрыш пашам ышташ пурен.
– О-о, земляк-пошкудо! – кумыл нӧлтын мане Павыл. – Кайышна рестораныш! Вашлийме лӱмеш подылына, уло чоным почын мутланена.
– Айда, – ӧкымрак кӧнышым, – тушто мемнам огыт йождаре гын, кайышна.
– Ит ойгыро. Йождарат гын, мыйым йождарат, – вашештен моштымыжлан куанышыла воштылале Павыл.
– Проскат деч ынде йӧршешлан шӧрлышыч мо? – ала-молан йодышем вик лекте.
– Проска? Тудо мурен пытарыме арий гай, – каласыш Павыл, филармонийын баянистше.
– Кузе туге? Вет пеш сай ӱдырыс!
– Тидыже тыге да… Лӱмжӧ ок келше. Соптыра лӱм. Ну, колышт теве: Проска, Прося… Могай тыште музык?
Мый нимом шым пелеште. «Онар» рестораныш пурышна. Калык уке гаяк гынат, «вер яра огыл!» возыдымо ӱстелым пыкше кычал муна. Мемнам ужын, чумыраш кап-кылан «йӱксӧ» ийын тольо, чоян шымлен нале.
– Шӱдӧ витле гыч да адак изишак гыч, ну, эше… минеральныйым… – ойла Павыл.
– Возем – «изишак» деч посна — 300 грамм, чывиге, ковышта салат, йӱштӧ сыра..
– Сыраже кӱлеш ма, ок кӱл ма, йӧра, кондыза, – ик кӱсен гыч весыш окса калтам пыштен, тӱрвыжым шупшыльо Павыл.
Воктен ӱстелтӧр гыч мемнам чатка чиеман палыдыме ӱдыр пешак эскера, Павыл велыш мужыраҥме шергаш гай тамак шикш оҥгым колтылеш. Кокымшо чаркам ваш пералтымына годым мемнан дек кышт гына толын шинче да искусство верч подылаш ойым ыштыш…
– Молан искусство верч веле? Икте-весына верч огыл мо? – лывыргын йодам.
– Йолташдам палем – филармонийын уста баянистше, а мый – циркын артисткыже. Тыглайын – Виола.
– Пеш чале лӱм!
Тыгай чапле лӱмым колшо Павыл шинчажым пашкартыш, тунамак оксам ик кӱсен гыч весыш шурале.
– Отпускной да гонорарын ужашыже, – моктана тудо.
Павылын пушкыдо кумылжым Виола тогдайыш.
– А те пеш сай рвезе улыда! – лӱмынак веселан койын, куанышыла малдале «суксо». – Лачак иктым ом умыло: молан те коньякым огыда йӱ, а тиде… «ош имньым» лупшеда?
– «Ош имнят» пеш йӧра… – изиш тӱкненрак шыргыжале Павыл. – Хе, тудо уже пагарыште, – оварыше мӱшкыржым шӧрынрак ончале.
– Да мый «конь» ден «якым» конден кертам, – шӱтен ончале Виола.
Павыл ӱдырлан оксам шуялтыш. Иктаж кок минут гыч ӱстембалне вич шӱдыран кленча койылалтыш. Виола пелен чалемдыме ӱпан йолташ ӱдыржӧ тольо.
– Вика, – лӱмжым каласыш тудо, вара ала-кузе вигак мемнан пеле-пула мутланымашнам у корно дене виктарен колтыш. Шомакна ынде шкет илышын йокрокшо йыр пӧрдаш тӱҥале. Вашке латвизытла чучшо вич шӱдырет мемнам да Павыл ден Виолан ончыкылык пӱрымашыштым волгалтыш. Телеграф йылме дене ойлаш гын, «… мемнан Мацеста дачыш шкетын огыл мием. Сайын вашлий. Виола».
Тыгай телеграммым «кумдан палыме артистке» Сочишке ачажлан пералтыш. Вика дене коктын нуным сӱан корныш ужатышна. Кузе тиде «корно» эртен –юмо пала. Икманаш, тидым лудшо-влаклан шонашышт кодем. «Сайынак вашлийыт гын, йӧра ыле», – шкеже шонен кодым.
А вашлийыныт теве кузе. Вагон гыч лекше «пиалан» мужырым чалемше ача огыл, а Гога лӱман таза пӧръеҥ саламлен.
– Дачыш кайышыла, «Горный воздух» рестораныш пурен лектына, тушто мемнам родо-тукымна-влак чот вучат, – каласен садет.
Тиде чапле пӧртыштӧ йӱд марте шинчылтыныт, качын чыла оксажым йӱын пытареныт. А волгалтшаш лишан корно воктене чарайолын почаҥ кийылтше Павылым милиций машиныш шынденыт, айныктарыме верыш ужатеныт.
– Мый нимомат ом шарне… – йодыштмо годым умылтараш тӧчен йолташем.
Но «пеш чапле лӱман» Виолам Павыл эреак шарнаш тӱҥалеш, очыни…
