Ончыкылык корно
Республикым у кӱкшытыш нӧлталаш
«Ончыкылан палемдыме корно экономикын чыла сферыжым вияҥме у кӱкшытыш лукшаш да, тӱҥжӧ, республикысе кажне еҥын илышыжым палынак саемдышаш».
Юрий Зайцев, Марий Эл вуйлатыше.
Марий Эл вуйлатыше 2036 ий марте вияҥме ончыкылык корно дене палдарен
Марий Эл Республик – вияҥше экономикан, пеҥгыде политике илышан кундем. Элысе чыла нелылыкым ончыде, граждан-влакын илышышт саем толеш. Кучем орган-влак кӱлешан социальный задачым решатлымашке виктаралтыныт. Лишыл лу идалыкат тыгаяк кодеш. Марий Элын кандашымше созыв Кугыжаныш Погынжын 15-ше сессийыштыже, 29 апрельыште, республик вуйлатыше регионым 2026-2036 ийлаште социальный да экономике могырым вияҥдыме планым темлен. Вияҥме ончыкылык корно дене палдарышыла, Юрий Зайцев тудым илышыш пуртен толмо тӱҥ шонымаш ден раш ошкыллам радамлен ончыктен.
Негызлан РФ президентын майысе указшым налме
Марий Эл вуйлатыше палемден: Российым вияҥдыме национальный кӱкшытан шонымашлам РФ президентын 2024 ий 7 майысе Указше дене палемден ончыктымо. Кажне еҥын куатшым да усталыкшым вияҥдаш, калыкым арален кодаш, илаш йӧнан йырвелым ышташ, экономикым пеҥгыдемдаш, экологийым саемдаш – рашемдыме тушто.
– Ме улшо йӧннам нине корно дене кылденна, республикыште нацпроект ден моло программын у йыжыҥыштлан тӱҥалтышым пыштенна. Нунышт экономике ден социальный сферлан полшымо тӱрлӧ мере дене кылдалтыныт да шуко шотышто федераций велым йӧным ыштыме негызеш шукталтыт, – каласен депутат-влак ончылно Юрий Зайцев.
Бюджетын доходшо ден пашадар кушкыт
Марий Эл правительствын 2025 ийлан пашажым иктешлымаште республик вуйлатыше палемден: тыглай огыл условийыште экономикын пеҥгыдылыкшым арален коден, бюджетыш пурышо шке доходнам кугемден да калыкын илышыжым саемден кертме.
Тыге кодшо ийын регионышто ыштен лукмо чумыр продукт 2,3 процентлан кушкын, ялозанлык продукцийым ыштен налмаш – 3,9, тӱҥ капиталыш инвестиций – 12,8 процентлан. Тылзаш кокла пашадар 70,5 тӱжем теҥге марте, але 13,9 процентлан, кугемын. Тидыже бюджетыш пурышо шке доходнам 2,1 миллиард теҥгелан кушташ полшен.
Нацпроектла негызеш туныктымо ден тазалыкым аралыме, чоҥымо ден инфраструктурым уэмдыме сферлаште 108 кугу пашам шуктымо. Регионым вияҥдыме индивидуальный программе почеш 22 инвестиций проектым илышыш пуртымо, тидын годым бюджет деч ӧрдыжсӧ 3 миллиард утла теҥге инвестицийым савырыме, налог ден налог огыл тӱлымаш 694,8 миллион теҥгелан кушкын.
Кужу жаплан палемдыме паша
Марий Элым социальный да экономике могырым вияҥдаш 2036 ий марте жаплан палемдыме ончыкылык корным 2026 ий 30 мартыште пеҥгыдемдыме. Юрий Зайцевын ойлымыж почеш, тиде документ у илыш йодмашлан да неле задачылан вашмут семын шочын. Тудым ямдылымашке законым лукшо ден шуктен толшо, тыгак верысе кучем орган, бизнес-сообществе, шанче организаций-влак ушненыт.
– Мемнан кугыжанышнам вуйлатышын радамлыме национальный кӱкшытан шонымашлам шотыш налын, 2036 ий марте жаплан ончыкылык корным палемдыше 14 регион кокла гыч иктыже ме улына, – каласен Юрий Зайцев. – Ончылно тудым тӱшкан да радамлын шуктен толмо кугу паша вуча, тушко чыла вийым ушыман. Тиде корным келгын шымлен лекме деч вара вияҥме тыгай йогынлам рашемдыме: демографий да еш политике, образований ден науко, самырык-влак политике, приборым ыштымаш, изирак нелытан химий, туризм.
Вияҥ толмо йогын
Ончыкылык корнышто республикнам вияҥдыме ныл тӱҥ йогыным палемдыме.
«Ончыл технологий регион» йогын кӱкшӧ технологиян производствым, тидын шотыштак микроэлектроникым, вияҥдымым, технологий кластерым ыштымым ончыкта. Тӱҥ тӱткыш – шанче ден кӱшыл образований сферлан.
«Самырык-влаклан йӧным пуышо регион» йогын муниципал образованийлаште самырык-влакын рӱдерыштым, вузла негызеш компетенций рӱдерлам почмо, тунемме кумдыкым уэмдыме да самырык-влаклан шке шонымашыштым илышыш пурташышт да паша верым муашышт йӧным ыштыме дене кылдалтын.
«Кӱкшӧ качестван илыш регион» йогын кумдыклам комплексно вияҥдыме планым, у тӱҥалтыш негызеш бюджетым пойдарымым да инженер сетьлам уэмдымым ушен шога.
«Тӱвыра да унам вашлийын моштышо регион» йогын республикын этнотӱвыра поянлыкышым арален кодымашке да туризм йӧным почын пуышо проектлам шуктымашке виктаралтын.
Ончыкылык корнын кузе шукталт толмыжым рашемдаш кум изирак рӱдерым: Волжск ден Козьмодемьянск олалам да Шернур посёлкым – ойырен налме. Проектым кум йыжыҥлан шелме:
– 2026-2028 ийла – улшо кугыжаныш программылан проектыштым шуктен толмаш;
– 2029-2031 ийла – промышленный ден социальный инфраструктур сферлаште аҥысыр верлам кораҥдымаш;
– 2032-2036 ийла – ончычсо йыжыҥлаште погынышо налог доход негызеш инновацийлам чолган шыҥдарымаш да кугу социальный проектлам илышыш пуртымаш.
Правительстве, санкций чараклам да окса кредит ден налог политикысе вашталтышлам ончыде, социальный ден экономике шотышто тӱҥ показательла кушкын толмо сай ойыртемышым арален кодаш шке ончыланже задачым шында.
Могай вашталтыш вуча?
Тений федерал да республик бюджет кӱшеш экономике ден социальный сферым финасироватлымаш 568,9 миллиард теҥгеш шуэш. Кугыжаныш программылам илышыш пуртымаш регионышто ыштен лукмо чумыр продукт лектышым 2,2 процентлан нӧлталаш полша.
Тиде лектыш гыч 34,7 процентшым промышленность пуа. 2036 ийлан промышленный производствым физически шотлымаште 1,2 ганалан кугемдаш, кӱкшӧ лектышан 23 тӱжем у паша верым почаш палемдалтеш.
47,5 миллиард теҥге акаш 126 инвестиций проект илышыш пурталтеш. «Полупроводник прибор завод» АО, «Технотех» ООО негызеш, тыгак «Биомашприбор» АО кумдыкышто технопарк-влак ышталтыт.
Предприниматель пашалан йӧным ыштымаш кодшо ийын изи да кокла кугытан бизнесыште тыршышым 113 тӱжем еҥ марте ешараш полшен гын, 2036 ийлан 130,7 тӱжемыш шукташ палемдалтеш.
Ялозанлык производство кугыт лу ийыште 11 процентлан нӧлталалтшаш.
Тений аварий лӱдыкшан 6 тӱжем утла квадратный метр илыме вер кораҥдалтеш, 400 утла еҥ сай пачерыш кусаралтеш, тыгак шуко пачеран 113 пӧрт капитально олмыкталтеш. 2036 ий марте 27 тӱжем еш илыме условийжым саемда. Коммунал сеть умбакыже уэмдалтеш.
Тений регионал да муниципалитет кокласе автокорнын 81,1 процентше норматив йодмашлан келшен толшо лиеш гын, 2036 ийлан – 85,6 процент.
Тазалыкым аралыме системым уэмден толмылан да у технологийым шыҥдарымылан кӧра илышын кокла кужытшо лу ий гыч 78,4 ийыш шуэш.
Республикыште туризмым вияҥдыме мастер-планым ыштыме. Тидын дене кылдалтше икмыняр проект илышыш пурталтеш. 2036 ийлан турист ден экскурсант-влакын чотыштым идалыкыште 2 миллион еҥ марте шукташ палемдалтеш.
Юрий ИСАКОВ ямдылен.
Снимкыште: регион вуйлатыше Юрий Зайцев – Марий Эл Кугыжаныш Погынын сессийыштыже.
Фотом Марий Эл вуйлатышын пресс-службыж деч налме.
