Эртышым шергалын
Пӱрымаш ваш ыштен
Тений марий литературлан негызым пыштыше-влак кокла гыч иктыже Н.С.Мухинын шочмыжлан 24-ше ноябрьыште (тошто стиль дене – 12 ноябрь) 135 ий темеш.
Морко район Олыкъялын талешкыжын тоштыеҥ-влаклан каласкален кодымыжым шарналтен, тӱрлӧ материалым шергалын, «Марий Эл» газет страницылам эскерен шогышо-влаклан кугу, тале туныктышын (тӱҥ пашаже тиде лийын) илыш корныжын кок йыжыҥжым шергалам.
Икымше: кузе Унчо школышто (1905 – 1907 ийла) тале туныктышо-революционер П.Г.Григорьев дене тунемын да лишке палыме лийын. Шуко жап эртымеке, пӱрымаш нуным ваш ыштен. Кокымшо: кузе Озаҥ оласе Учительский семинарийыште тунеммыже годым (1909-1911 ийла) тале литератор-сотемдарче В.М.Васильев дене палыме лийын, да лишыл йолташ семын ваш келшен иленыт. Шуко жап эртымеке, пӱрымаш нунымат ваш ыштен.
Унчо школышто
1905 ий, сорла тылзе мучаш. Кок кече кужу корным эртымек, Колюш (Мухин) ден тудын Левей йолташыже Унчышко шуыч. Уремысе еҥ-влак деч йодыштын, черке деке миен лектыч. Тудын воктене кок пачашан пӧрт, ӧрдыжтырак омса ӱмбалан «Уньжинская центральная черемисская школа братства святителя Гурия» манын возыман ик пачашан, волгыдо окнан вес пӧрт.
– Теве кушто улмаш Унчо школет! – куанен пелештыш Левей. Изиш ончышт шогыштат, аптыраныме йӧре омсам почын, пӧртыш пурен йомыч. Школышто иктат ок кой. Пырдыжыште кечыше тӱрлӧ-тӱрлӧ плакат ден сӱрет, шуко пӧлем ден парт-влак нуным ӧрыктарышт. Теве коридор дене ик рвезе книгам кучен толеш.
– Те кушеч улыда? – йодо тудыжо.
– Шале могыр, Олыкъял гыч. Мыйын лӱмем Миклай, ялыште Колюш маныт, а теве воктенем – пошкудо Левей йолташем, – кольо вашмутым нунылан палыдыме рвезе.
– Тугеже пошкудыда улам. Мый – Изи Корамас гыч Сергей. Тугеже йолташ лийына, – «Сергей улам» манше рвезе Колюшлан кидшым шуялтыш, Левейынат кидшым кормыжтыш.
Пале лие: Сергей тиде школыш кок ий коштын. Умбакыже тунемаш Озаҥыш кайышаш.
Тыге Николай Семенович Мухин ден Сергей Григорьевич Чавайн икымше гана палыме лийыч. Чавайнак нуным тале туныктышо- революционер Петр Григорьевич Григорьев дене шинчаваш ыштен палдарыш.
Туныктышо П.Г.Григорьев Колюш ден Левейлан ятыр йодышым пуэдыш. Кушеч толыныт, могай еш гычын улыт, мо нуным тунемаш кумылаҥден – чыла пален нале.
– Тунемаш, тунемаш кӱлеш. Марий коклаште тунемше ялт шагал. Йорло марий пычкемыште ила, тудлан волгыдо корныш лекташ полшаш кӱлеш. Мыйым Петр Григорьевич манза, вескана утларак палыме лийына, – пытартышлан каласыш туныктышо.
Левей ден Колюшын шӱмышт куан тул дене авалте, кужу корнышто нойымо ялт йомо, чурийышт веселаҥе.
Унчо школ икымше марий школлан шотлалтын. Садлан тыште чыла туныктышо ден поп марла ойленыт, черкыште службымат шукыжым марла эртареныт. «Юмын законжымат» шочмо йылме дене туныктеныт.
Николай Мухин икымше кече гычак тыршен тунемаш тӱҥале. Туныктышо Петр Григорьевич тудым мокталтен, моло-влаклан пример шотеш конден. «Мухинын поэзий шижмашыже уло»,– чыла рвезылан каласен.
Тудо шочынжо курыкмарий улмаш гынат, олыкмарла сайын моштен, марий фольклорым сайын шинчен. Шкежат почеламутым возен шоген да поэзийым йӧраташ кумылаҥден. П.Г.Григорьев марий литературышто Эмяш псевдоним дене палыме. 1927 ийыште «У вашталтыш» лӱман почеламут ден ойлымаш книгаже курыкмарла лектын. Революций деч ончыч тудо марий школлан ятыр тунемме пособийым кусарен, Озаҥыште савыктен луктын. 1905 – 1907 ийлаште руш почеламутлам марлаҥден.
«…Тыште поэзийым йӧраташ тӱҥалмемлан П.Г. Григорьевлан, В.А. Мухинлан да Т.Е.Ефремовлан таум каласыде ок лий. Ойлыманат огыл, утларакшым Петр Григорьевич тыршен кумылаҥдыш», – тидын нерген Н.Мухин тыге шарнен возен.
П.Г.Григорьев Озаҥ оласе революционер-влак дене кылым шып кучен шоген. Нунын деч революционный книга ден листовкым йышт кондеден да шке тунемшыже-влаклан лудыктен, южыжым марлашке кусарыктен. Тыге марий школышто первый революционный кружокым организоватлен да тудым вуйлатен. Нине листовкылаштыже кугыжан самодержавий пызырыме дене калыкын орланен илымыжым ончыктен, мландым шемерлан пуаш ӱжын. Петр Григорьевич «Кугыжан властьым сӱмырал шуаш да эрык илышым ышташ кӱлеш» манын возен. Туныктышо-революционерын тӱҥалме шолып пашашкыже Николай Мухинат ушнен.
Шке автобиографийыштыже, шарнен, тудо тыге воза: «П.Г.Григорьев теле каникулыш кайымына деч ончыч ик йӱд ондак чарыме литературым мыланна йӱдвошт кусарыктыш: «Шольым-влак,
мӧҥгышкыда кайымеке, тиде серымыдам кресаньык-влаклан лудса, тыглаят умылтарыза. Ты пашам ешда гыч тӱҥалза…».
Ялысе туныктышын вуянче пашажым кугыжан полиций шижын шуктен. Петр Григорьевым 1906 ий шошым полиций поген наҥгаен. «Ме, тунемше-шамыч, чур ончен кодна», – тидым шарнен возен варажым Николай Мухин.
Йӧратыме туныктышыжым кенета арестоватлыме тулык рвезын чонешыже кочо палым коден. Уке лиймыже кӧргыжлан пеш йӧсын, жалын чучын. Садлан шӱм-чонжым паремдыше эмым тудо ынде пӱртӱсын сылне тӱсыштыжӧ муэш.
Лум каен. Чоҥгата вуйышто, кече ырыктыме верыште, шудо ужарген лектеш. Кӱшнӧ-кӱшнӧ, вуй ӱмбалне – эксыдыме кайык муро… Чылдырий турий тудлан куанле мурыжым мура, рвезын кумылжым нӧлта. Пуйто кайык рвезым куандараш мӱндыр-мӱндыр вер гыч тышке лӱмын толын.
Турий мурым рвезе колыштеш да пылышыжлан кайык мурышто лыпландарыше шомак шокта: «Ит ойгырал, изаем, шошо тольо. Теле йӱштым сеҥен чевер шошо… Ала илыш саманыштат сеҥа эрык шошо, чевер шошо…»
Миклай шкежат ыш шиж – шонымо мут шижде стихыш савырныш, поэзий кумыл чонжым авалтыш. Тыге шочо «Турийын мурыжо» икымше почеламутшо.
Угыч вашлиймаш
1907-ше ийыште, Унчо школым сайын тунем пытарымекше, Н.С.Мухиным Морко Вуртем кундемысе Ямбатыр школышко туныктышылан колтат, вес ийынже Вончӱмбал школышто тиде пашаштак тыршаш тӱҥалеш. Вара – Озаҥ оласе Учительский семинарий, Медведево вел Турун школышто туныктымо паша, империалист сар… Тыге П.Г. Григорьев дене чеверласымыжлан латик ият эрталын. Керек-кушто лийын гынат, йӧратыме туныктышыжым эреак ушыштыжо кучен, кунам-гынат, вашлийын, чон пытен кутыралташ шонен.
1918 ий, шорыкйол арнян кокымшо кечыже.
– Авий, мемнан дек салтак пура,– кудвече окнаш ончышо изи ӱдыр ӧрткен пелештыш.
– Васлий мӧчӧр коштеш докан, – вашештыш ава.
Вучыдымын толын пурышо салтак вургеман еҥым ужмекыже, Миклайын аваже шинчажлан ыш ӱшане, ончылныжо – кугу капан 27 ияш качымарий. Верыштыже ик жап тарваныде шогышат, куржын миен, эргыжын оҥ пелен вуйжым пыштыш, куан шинчавӱд дене шортын колтыш. Николай Семенович йыр Игнатий, Вачий шольыжо-влак, изи
шӱжарже шӱраҥыштыт. Нунат изашт толмылан юарлат. Изиш лиймеке, куан дене волгалтше ава эргыжын пӧртылмӧ лӱмеш пайрем ӱстелым погыш.
Шочмо ялыште икмыняр арня эртымек, Николай Семенович туныктымо пашажым виктараш Чарлаш каяш лекте. Йолын ошкылшыжла, корно мучко тудо тӱрлыжымат шарналтыш, ужар сывыным чиен шогалше пӱнчерым ракатланен ончыш, семынже тудын дене кутыралтен колтыш.
Эрлашыжым Николай Семенович олашке толын шуо. Кок пачашан кугу пӧртыш пурымо омсаште возымо: «Краснококшайский уездный Совет депутатов трудящихся». Омсам аптраныде почын, Николай Семенович тушко пурен кайыш.
Ик пӧлемыште, ӱстембалан шарен оптымо кагаз-влак ӱмбак кумык лийын, просвещений нарком марий калыкым туныктымо пашам угыч чоҥышаш нерген шонкала: «Кушеч тӱҥалаш?» Коклан шинчалыкшым тӧрлата, ала-мом возгала, вара кидше дене саҥгажым кучен шинчеш..
Тудын пашажым чӱчкыдынак телефон я толын лекше еҥ лугыч ыштат.
Кенета омса пералтыме йӱк шоктыш. Кабинетыш салтак вургеман Николай Семенович пурен шогале.
– Поро кече, – тудо пелештыш, тунамак шоналтыш: «Мо, тыге шинчамлан коеш огыл дыр? Тӱсшӧ ялт Петр Григорьевичын».
Нарком пурышо еҥ дене саламлалте, вара, тура ончалын, кӱэмалтме гай лие.
– Те Петр Григорьевич ода ул? – чытен кертде йодо Николай Семенович.
– Мый улам, – вашештыш тудо. – А те кӧ лийыда?
– Тендан тунемшыда. Унчо школым шарнеда. 1906 ий… Мый Николай Мухин улам.
– Мухин? Мемнан поэтна? – шыргыжале Петр Григорьевич. – Салтак гыч? Тыйым палашат ок лий – йошкарармеец! Ну, пу вашке кидетым.
Петр Григорьевич ученикшым шокшын ӧндале.
Тыге Николай Семенович шке пагалыме туныктышыжым, чонешыже поэзий да революций тулым ылыжтыше айдемым, шуко ий эртымек, угыч вашлие. Нуно ик жап кутырен шинчышт, тӱрлыжымат шарналтышт.
Турун ял калык школышт воктене тошто туныктышыжым алал кумылын вашлие.
Озаҥ олаште
Николай Мухин 1909 ийыште Озаҥ семинарийыш каен да туныктышо правам налаш экзаменым экстерн шот дене кучен. Экзаменым сдатлыме жапыштак тудо литератор-сотемдарче В.М.Васильевым икымше гана вашлиеш да варажым тудын дене кылым кучен шогаш тӱҥалеш. Фольклор материалым: калык мурым, тоштыеҥ мутым, йомак-влакым – поген, тудын деке колтен шоген. Тудак ятыр почеламут ден ойлымаш-влакшым тӧрлатен, «Марла календарьыште» савыктен.
«Кок ий тунемме жапыште ме Валериан Михайлович ден коктын иза-шольыла келшен илышна, литератур пашалан мыйым посна (индивидуально) кыртменак туныктыш», – учитель праван 387-ше номеран Свидетельствым налмекше шарналта Николай Мухин.
( «Свидетельство № 387» кызыт ондакысе Н.К. Крупская лӱмеш марпединститутын архивыштыже аралалтеш.)
Морко кундемыш – паша дене
1924 ий. Олыкъял. Николай Семенович Арын ШКМ гыч куанен пӧртыльӧ.
Пӧртышкыжӧ пурен шуат, кычкырале:
– Маша, (тыге манын Мария Степановна пелашыжым Н.С.Мухин) кушто улат? Тол вашкерак, сай увер уло, – пӧртыш пурышыжла пелештыш тудо.
– Могае?
– Палет, Маша, мемнан спектакльна нерген Валериан Михайлович пален налын. Тудо мыйым саламла, теве серышыже.
– Кӧ тугай Валериан Михайловичше? – Маша ӧрмалген йодо.
– Озаҥ олаште илыше марий ученый. Шочынжо тудо Ӱпӧ вел гыч. Мый тудым первый гана Озаҥыште латкок ий ончыч ужынам, семинарийыш тунемаш мийымем годым палыме лийынам. Калык мурым, туштым, йомакым возен налаш тышке толаш сӧра, – Николай Семенович пелашыжлан умылтарен пуыш.
– Пеш йӧра, – Маша пелештыш. – Кугу унам сайын вашлияш кӱлеш.
Чынак, иктаж кок арня эртымек, Морко кундемышке Валериан Васильев толын лекте. Тудо изирак капан, сӧрал ӧрышан ошалге марий, кидешыже кок чемоданым кучен.
– Николай Семенович Мухин куштырак ила? – ваштарешыже толшо ӱдырамаш деч йодо Валериан Михайлович.
– Теве куд угылан пӧрт. Окна ончылныжо кум пушеҥге кушкеш,– вашештен, ӱдырамаш палыдыме еҥым тупшо йоммеш ончен кодо.
Ялысе туныктышо-влак Озаҥ олаште илыше марий ученыйым алал кумылын вашлийыч. Мутышт кас еда памаш вӱдла йыргыктыш. Тошто годсо илышымат шарналтышт, но утларакше марий калыкын ончыклык культурыж нерген кутырышт.
– Да, Николай Семенович, ялт монденам. «Илышын ойыртышыжо» поэмет ден «Аракан осаллыкше» пьесетым ончал лектынам, пеш келшыше улыт.
– Тау, – вашештыш поэт. – Мый кызыт адак икмыняр пьесым возенам.
– Возаш, утларак возаш кӱлеш. Марий пьесе але пеш шагал. Вашке Краснококшайскыште марий театр почылтеш
Кутырымо коклаште Валериан Михайлович ятыр почеламутым лудын лекте. Ситыдымашым муын, поэтлан тӧрлаташ ойым пуыш.
Эрлашыжым, имньым кычкен, нуно Шале кундемысе яллашке кудальыч.
Азъял школ пелен лудмо пӧртышкӧ туныктышо Наталья Васильевна ученыйын йодмыжо почеш мураш йӧратыше ялысе ӱдыр-каче-влакым, йомак ден туштым колтышо шоҥгыеҥ-влакым поген.
Валериан Михайлович, ӱстел воктек шинчын, портфельжым почо, кагазым лукто.
Ик чулым ӱдыр, пӧлем покшек лектын, муралтен колтыш:
Кӱкшын-кӱкшын курыкет ӱмбалан
Тыгыде кожерет шочылден…
Лудмо пӧртыштӧ Валериан Васильев ятыр калык мурын мутшым, йомак ден тушто-влакым возгален шинчыш. Вара, толшо-влаклан таум каласен, Николай Мухин дене тӱгӧ лектыч.
Валериан Михайлович ялысе икмыняр пӧртышкат пурен лекте, тошто илыш-йӱлам палыше еҥ-влак дене кутырыш.
Икмыняр кече гыч Николай Семенович мӱндыр унажым ужатен колтыш. Валериан Михайлович чыла дене чеверласыш, вара тарантасыш шинче.
«Чеверын! Корнет кӱчык лийже!» – ужаташ погынышо-влак кидым лупшен кычкыральыч.
Лев СОШИН,
Н.С.Мухинын тукым шольыжо.
Сникылаште: Николай Мухин, 1936 ий; Петр Григорьев, 1907 ий; Валериан Васильев.
Фотом Рувики сайт гыч налме.
Редакций деч:
Тиде шарнымашан статьян ремаркыштыже автор Николай Мухинын шочмо кечыжым 25 ноябрь манын ончыктен ыле, а газетыштына тылзе еда лектын шогышо календарьыште – 1890 ий 24 ноябрь. Сандене вигак йодыш лекте: кудыжо чын? Вет интернет сетьыштат, 2008 ийыште лукмо «Писатели Марий Эл» библиографий справочникыштат икымше цифрак палемдалтын.
А газетна Марий биографий рӱдерын 2017 ийыште лукмо «Марий Биографий Энциклопедийлан» эҥертен. Тудлан Николай Мухин нерген биографий статьям фактограф семын педагог да литературовед Пётр Апакаев ямдылен. Тудо кызыт уке гын, рашемден ышна керт.
МарНИИЯЛИ-н сылнымут пӧлкашкыже лекна. Тиде пӧлкам вуйлатыше Надежда Федосеева тыге каласыш: «Мухин Озаҥ Учительский семинарийыште тунемын. Тусо архивыште, а тудо кызыт Татарстан Республикын кугыжаныш архивыштыже аралалтеш, Николай Семёновичын шочмо кечыже 1890 ий 12 ноябрь манын ончыкталтын. Тиде тошто стиль почеш. А у стиль дене шотлымо годым теве тыгай ойыртемлан эҥертыман: 1800 ий 19 февраль гыч 1900 ий 18 февраль марте шочшо-влакын кечышкышт 12 кече ешаралтеш гын, 1900 ий 19 февраль гыч 1918 ий 1 февраль марте шочшо-влакын кечышкышт – 13 кече. Тугеже 13 кече огыл, а 12 кече ушалтшаш. Теве кушеч лектын йоҥылышыжо».
Почешмут шотеш
Мучаш марте ӱшанле кодын
Кумло ий мучко, 1907 ий гыч 1937 ий марте, Николай Семёнович калыкым туныктымо пашаште тыршен да йӧратыме профессийжылан мучаш марте ӱшанле кодын. Калыкле да черке-приход школлаште туныктышо-влак кокла гыч шагалже кресаньык йоча-влакым тудын семын шочмо марий йылме дене туныктышаш верч тыршен, шочмо кундемлан шӱмаҥден.
Николай Мухин школ пашам саемдымылан, национальный йылме ден сылнымутым вияҥдымылан кугу вийым пуэн, шочмо йылме дене учебниклам да программым ямдылен. Марий учёный, педагогике науко кандидат Петр Апакаев «Икшывылан корным волгалтен» статьяштыже палемден: «20-шо ийла мучаште да 30-шо ийла тӱҥалтыште марий интеллигенций – калык просвещенийын еҥже-влак кокла гыч Н.С.Мухин марий школлан лукмо книга-влакын ик эн шинчымашан да талантан авторжо лийын. Тудын книгаже-влак, тунамсе моло авторынлак, Марий кундемысе калык образованийын историйыштыже пале кышам коденыт да эсогыл кызытат шке акыштым йомдарен огытыл. Н.С.Мухин поэт-сотемдарче семын чумыр мастарлыкшым да куатшым шочмо калыкшылан у илышым чоҥымо пашалан пуэн. Ты шотышто тудо С.Г.Чавайн, В.М.Васильев да моло дене ик радамыште лийын».
А сылнымут усталыкше Октябрь революций деч вара палдырнаш тӱҥалын. 1917 ийыште «Ӱжара» газет лаштыклаште икмыняр почеламутшо лектын. 1918-1923 ийлаште тудо кокшӱдо утла поэзий произведенийым да лу пьесым возен. 1919 ийыште Озаҥыште «Илышын ойыртышыжо» лӱман икымше поэмыже да «Аракан осаллыкше» пьесыже (Лев Толстойын пьесыж почеш) савыкталтыныт. Поэтын произведенийже-влак «Ӱжара», «Йошкар кече», «Марий ял», «Колхоз вий», «Марий коммуна» газетлаште, «Марий ӱдырамаш», «У илыш», «У вий» журналлаште лектыныт. Москваште 1926 ийыште «Ӱҥышӧ деч ӱш лектеш» пьесыже, 1928 ийыште «Почеламут» сборникше, а 1936 ийыште «Эрык саска» сборникше ош тӱням ужыныт. Ту жапыштак шке илыш корныж нерген повестьым возен, но шонымыжым мучаш марте ыштен шуктен огыл – репрессийын вакшкӱ коклашкыже логалын.
Юрий ИСАКОВ.
