2 августышто Морко район Шеҥше селан шочшыжо, Марий Эл Республикысе калык социальный аралтышын сулло пашаеҥже Николай Григорьевлан 80 ий темын.
Вашлийын мутланаш толмем нерген колмеке, ойлымыжо кумылемат волтыш:
– Возаш ок кӱл! Мый вет нимогай герой да монь омыл, нимогай подвигым ыштен омыл. Пашам ыштымемлан моло семынак пашадарым налам. Сандене, Лида, огына возо, а кастене тол, шочмо кече лӱмеш чайым йӱына.
… Шочмо суртшо, Кыргори кочажын шындыме пӧрт олмышто верланыше чатка монча оралте пеленысе олымбалне умыр кастене кумытын кок шагат утла кутырен шинчышна. Теве тыгай вашмутланымаш лекте, тудым тыланда лудаш темлена.
– Николай Федорович, Те православий календарь почеш палемдалтше Илян кечын шочында. Но лӱмда пророкын лӱмжӧ дене кылдалтын огыл…
– Туге шол. Калык шудым солен. Ачам Кыргори Вӧдыр пӧръеҥ-шамыч коклаште «Эргымлан Миклай лӱмым пуэм, тек Николай Федорович лиеш» манын каласен. Теве ынде 80 ий тиде лӱмым нумалам.
– Юбилейда изижак огыл, очыни, ача-авам шарналташат уто огыл. Вет нуно илышым пӧлекленыт.
– Пикул тукым улына. Ачам пушкыдырак койышан, а авам Марина Алексеевна пеш тале, ходовой ӱдырамаш лийыныт: кредалаш пижше ачамым так пӱтырал пышта ыле. Виян лийын, шӱшкылмӧ шорыкым парняж дене шор-шор-шор ньыктынат, вольыкын кӧргыжым тунамак луктынат налеш. Тудо Унчо кундемысе Шапунчо гыч марлан толын, 68 ияш колен.
Ме шым шочшо лийынна: Рая аке, весыже Райса аке – сельсоветыште тыге возеныт, Римма, Роза, мый – визымше, Ольош да Рита. Ик пу койко ыле, чылан кӱвар ӱмбалне, олым гыч оптымо кожгожышто маленна.
Кызыт кумытын веле кодынна. Илыш тыгай, шарналташ гына перна.
– Шеҥше школым пытарыме деч вара ик ий вожатыйлан ыштымек, Те Крупская лӱмеш пединститутын химий да биологий отделенийын естествознаний факультетышкыже тунемаш пуренда. Кузе туге тыгай специальностьым ойыренда?
– Роза акам есфакыште тунемын, 1964 ийыште тудын почеш каенам. Мыланем тунемаш пеш келшен, преподавательна Анна Афанасьевна Камаева физиологий да анатомий дене лекцийым туге лудын, предложений еда возыкта ыле. Поснак практике годым: кок арня биологий, кок арня зоологий дене – оҥай лийын. Пургед шичет, латынь лӱмыштым рашемдылат. Пырля тунемме Николай, изи йочала лыве почеш куржталаш вожылам манын, институтым кудалтен кайыш.
Но тыгай специальность дене тунем пытарымек, нигуш пашаш пураш ыле, спецшколлашке да монь шаланен пытеныт. Мыланем куш кайыман? Уэш шочмо школышто вожатыйлан ышташ тӱҥальым.
– Вара…
– Кум тылзе гына ыштен шуктышым, 1969 ий 21 октябрьлан армийыш повесткым нальым. Эрден эрак кынелам да Моркышко шыпак гына лектын каем шонышым, но Унчысо акамат, Курыкмарийыш марлан лекше Роза ден курскамат пален налын шуктеныт. Нуно кастене ужаташ толыныт. А эрдене – поран! Транспорт уке. Мо мышташ? Школ директор Виктор Андреевич Андреев дек имньым йодаш куржынна – пуэн.
Ашхабадыш логалынам. Пел ийлан учебкыште сержантский школышто лийынам. Чот кучат ыле сержант-шамыч мемнам. Кузе моштеныт, туге индыреныт. Шоненам, нимогай закон уке совет властьыште. Кызыт вот шарналтышыла воштылат, а тунам…
– Туге гынат, Те армийым огыда орло, тушто лийме жапым илыш школлан шотледа…
– Да! Мый армийыш 22 ияш каенам, а вет 18 ияш самырык-шамычат лийыныт. Кучаш кӱлын мемнам, саде тыгыде ӱшкыж-шамычет пырля погынат да кузе толашат, ӧргедылыт – меат тугаяк лийыннас, тӱрлӧ вел гыч тугай качымарий-шамыч миенна. Тый ит кучо нуным, ала-мом ыштен пытарат!
Варажым мыйымат сержант школыш коденыт. Но мый тыге ышташ ом тӱҥал манын шкаланем мутым пуэнам. Лу салтак: кок армян да молыжо хохол-шамыч – логалын. Пеш нормальный сержант-педагог лийым (воштылеш – авт.)! Илен-толын, Киевыште эртаралтше педагогический чтенийыш мийымем годым Сергей Козулин деке уналат пуренам.
– Николай Федорович, биографийдам шымлышемла теве мо шинчамлан перныш: Те то школышто тӱҥ шотышто директорын воспитаний паша шотышто алмаштышыжлан да тыгодымак туныктышылан ыштенда, то вуйлатыме пашаште. Тыге жапын-жапын.
– Нигунамат начальник лияш тӧчен омыл, мӧҥгешла, эре школыштак кодаш тыршенам. Мый вет школ директорлан резервыште шогенам, курсыш тунемаш колтеныт. 1980 ийыште ялыштына Ленин лӱмеш колхозын первичный парторганизацийжын секретарьжылан сайлымышт годым «Уке, тиде пашаш ом кай, школьник-шамыч дене опытым шындылнем» манын чояланаш тӧчымемлан КПСС райкомын икымше секретарьже Коннов так кычкырале: «Я теве тысячи гектаров дам, ставь свои опыты!»
Мыйже эрдене школыш кайышемла гаражыш погынышо механизатор-влак воктеч портфельым нумал ошкылаш ну, вожылам ыле. Пашаш шогальым. Колхоз председатель Зинур Саляхович Галяутдинов ныл классым гына пытарен, но пеш ушан вуйлатыше ыле. Тудын деч озанлык пашалан тунемынам.
– Вара район исполкомышто, администрацийыште ыштенда.
– Да, мый ятыр гана паша верым вашталтылынам. Илышыште шуко тӱрлыжат лийын. Район администрацийым вуйлаташ шогалтыме деч мыйым Юмо утарен коден манам. Республикын тунамсе президентше дене ышташ манаш веле…
– Культурыш кузе толын лектында?
– А тудо эре пеленак лийын. Школышто тунемме годым конкурслаште почеламутым лудынам, «Пурса орол» йомакым ойлем ыле. Школышкына практикыш толшо-влак эре танцым туныктеныт, ме Окави Анисья дене ваш шыргыжалын гына куштена ыле. 6-шо классыште улмо годым Горький олаш намиеныт, тусо Пионер пӧртыштӧ марла муренна.
А институтышто эре куштен коштмо манаш лиеш, Анна Афанасьевналан ик гана «Вич ийыште кандидатский пашам возен шуктем ыле, а мый куштенак жапым йомдарышым» манынат ойленам. Факультетын, институтын танцевальный, эше тӱнямбал куштымаш коллектив-шамыч лийыныт – чыла вере шуынам. Тренировко годым станок воктене кок-кум шагат шогет. Румын куштымаш дене Москвашке, Ленин лӱмеш пединститутыш, выступатлаш миенна.
– А чапланыше агитбригаде?..
– Анна Якушева, культпросветучилищым тунем пытарен толмекыже, Шеҥше клубышто пашам ышташ тӱҥале. «Эреак корнышто» агитбригадым чумырышна, республикысе конкурсышто сеҥымеке, Москваште выступатлаш ойырен налыныт. А Павел Аптуллинын вуйлатыме ансамбльыштыже 12 мужыр дене куштенна, Горькийыш выступатлаш икмыняр гана миенна.
Тачат теве культур аланыштак пӧртам.
– Пелашлан мыйын ик эн йӧратыме туныктышем Валентина Евгеньевнам ойырен налында. Кузе вашлийында?
– 1972 ийыште комсомол райком секретарьлан шогалтымек, ик идалык ыштышым да уэш школыш пӧртыльым. Тунам 28 ияш лийынам. Школышто иканаште кум самырык туныктышо: Светлана Константиновна, Зоя Степановна да Валентина – пашам тӱҥалыныт. Ик шыже кечын нуно Рита акамлан пареҥгым лукташ полшаш толыныт. Вот тунам утларак чулымын тарванылшыж ӱмбак шинчам пыштенам. Но свиданийыш вигак лектын огыл. Валя, каласе-ян, кузе умбакыже лийын?
– Мый первыйже шотышкат налын омыл, руш туныктышо Тамара Григорьевна Белякова ойла: «Он из тысячи один такой», – манеш. Мыламжат 24 ий, марлан каяш кӱлешыс, мый Сура эҥер воктенысе изи ялыште шочын-кушкынам, а Роза акаже содыки курыкмарий шешке, тидыжат лишемаш амалым пуэн. Тыге свиданийышкет лектым, – шарналтыш Валентина Евгеньевна.
– Те сӱандам пу левашыште ыштымыда дене тунам ял калыкым моткоч ӧрыктаренда ыле…
– Пӧрт изи, шыгыр, сандене комсомольско-молодежный сӱаным тыге эртараш шонен пыштышым. Чумыр педколлектив толын. Ынде 56 ий пырля илена. Кредалынжак огынал (воштылеш – авт.), но чӱчкыдын ӱчашена. Тудо эре чыным кычалеш, а мый манам, чыным кычал муаш пеш йӧсӧ. Кызыт телефоныштыжо ынде эре политикым пургедеш, а мый тидым шукертак эртенам.
– 1994 ий гыч 2011 ий марте Морко районысо калыкым социально аралыме пӧлкан вуйлатышыжлан ыштенда. Могай шарнымаш кодын?
– Эн неле пагатыште пашам ыштыме, пӧлкан парымже 15 миллион теҥге ыле. Кажне кечын еҥ-влак полышым йодын толыт, кӧ шортеш, кӧ оксам кӱсынеш йодеш. Шке кӱсенет гычат луктын пуымо жап лийын, кузе от пу, вет пӧлкажак тидым ышташ йодын. Коллектив пеш икоян, пашаче ыле, кум-ныл пачашан взаимозачетым ыштылын, окса оборотым кугемденна. Икана ныл тӱжем китай блузкым конденна, тӱрлеман, ныл теҥге шога. Куш чыкен пытарена ынде тидым, шонена. Калык налын пытарыш. Вескана тӱҥ бухгалтер Мария Витальевна йыҥгырта: «Индийский велосипедым темлат. Налына мо?» – йодеш. «Мынярым пуат, чыла нал!» – манам. Адак ужален пытарышна.
Райцентрыште кум кевытым, нужнан илыше-влаклан парикмахерскийым, прачкым, ургымо цехым, социальный столовыйым почна. Яра пукшенна. Икманаш, йол ӱмбаке шогална, ончыл верыш лекна. Республиканский семинарым эртараш, президент Зотиным ӱжаш темлымашым ыштышт. «Мо кӱлеш?» йодмылан ГАЗ-53 машинам пуышт. Кузе от эртаре?
– Вуйлатышын эн тӱҥ койышыжлан мом шотледа?
– Пашам ыште – тыйын ыштыметым ужыт. Вуйлатышылан шогалтеныт, тугеже калык дене ыште, пырля лек. Шеҥше сельсовет исполком председательлан ыштымем годым шӧрым поген коштам ыле. Соцзащитыште ыштыме годым йӱдвошт ложашым ястаренна, эрдене пашаш толынна. Мый кеч-куштыжат эре простой рядовой гай лийынам – калык дене иктӧр.
– Юмылан ӱшанеда?
– Юмылан ӱшанаш кӱлеш. Теве кӱдырчӧ кӱдырта гынат, «Ой, Юмо!» манына. Аче-аве кумалме годым мемнам сукалтыктен шинчыктат ыле, Элыксандр кугыза молитвам зря кужун лудеш ыле, пулвуй корштен пыта. Юмо уло, ме просто тудым огына шиж. Батюшка Леонтий чын ойла: «Ме Юмо деч эре «пу, пу» манын йодына. Мыланна эре ок сите. А мом олмешыже пуэна? Молитвамат лудаш ӧрканена…
– Ялыштына черкым чоҥашат Теак тӱҥалында вет? Руш Православий Черкын юбилейный медальже дене палемдалтында.
– Мый вет строитель омыл, шке ом чоҥо. Калыкым организоватлаш, чумыраш – пожалуйста, калык деч оксам погышна, Россий мучко илыше-влакат пуэныт. 2011 ийыште Юмо аван Казанский юмоҥажын черкылан негызым пыштышна, 2013 ийыште официально почмо. Но кызыт шагалын коштыт: иктаж 12 ӱдырамаш, пӧръеҥже ик мый да коклан Ильин Славик толеш. Морко поселко гыч шукын службыш коштыт.
– Николай Федорович, философ семын ончалаш гын, Тендан шонымаште, мо тугай илыш? Биолог семын умылтарен кертыда?
– Илыш ик верыште шоген огеш керт манын ойлем мый. Тудо вашталтшаш. Кушкыл-шамыч пытыдымын шочыт гын, мландышарже ок чыте. Айдеме денат тыгак, пӱртӱс шкенжым шке эрыкта, ончо, пытартыш жапыште могай катаклизме-влак лӱдыктылыт. Тиде тыгак лийшаш.
– Валентина Евгеньевна ойла теве, тений помидорым плантаций наре шынденда манын. Мыняр вондо?
– Витле. Кушкыл тоже шонго кидым шижеш, витне. Тений ала-мо сайын ок илане. Помидорет начар манын вурса Валя. Теплицына уке, ом нал, огешат кӱл. Науко почеш пӧръеҥ ультрафиолетовый волгыдеш кӱшӧ саскам кочшаш. Чыла шуэш, куш вашкаш. Пӱртӱс чыла шке шотшо дене пуа, утыжым толашаш ок кӱл.
Ончычрак латик сорт пареҥгым шындем ыле, кызыт визытым гына коденам.
– Ешда дене палдарыза.
– Кок шочшым ончен куштенна. Сергей эргына – верысе фермер. Ирина ӱдырна ешыж дене Сургутышто ила, тудо бухгалтер. Ныл уныкана уло.
– Тыланда таче тынар ийготым от пу, туге рыҥ ошкыл колтеда, куштылгын тӧршталтеда, сценыш лектын тавалтымыдам ик гана веле огыл ужынам – ял марий манмыла, чылт качымарий улыда. Кузе тыге?
– А саде куштымаш станок воктене шогыметак ӱмыр мучкылан кодын. Кужу капемлан статность манметым кучыктен пуэн…
Кастене чайым йӱаш толмем годым ял покшелнысе ончычсо шор (пӱя) олмышто кукшо шудым йӱлалтыше ош вуян пӧръеҥым ужмеке, Николай Федоровичым вик палышым. Чумыр Шеҥше калык ик кугу шонымашым шукташ пижын: пӱям кӱнчен эрыктен, памашшинчам почаш, вӱдым темаш. Йырвашыже каныме верым тӱзаташ. Тидлан софинансирований йӧн дене «Верысе инициативе» проектыш кокымшо гана ушненыт, кодшо ийын калык деч 70 тӱжем, а тений 130 тӱжем теҥге оксам погеныт.
Тӱзатен шындыме пӱя Николай Федоровичын омешыжат конча, очыни. Сай паша тугеже тек вашкерак шукталтеш.
Рамзия Николаева,
Морко район Шеҥше тӱвыра пӧрт вуйлатыше:
– Николай Федорович тӱвыра пашаште кугу профессионал. Тудо тӱвыра учрежденийнан художественный вуйлатышыже. Кеч-могай мероприятийлан сценарийым шкежак воза, реквизитым ойыркала, режиссер семын тырша. Кӱлеш гын, муралта да кушталта. «Ӱжара» фольклор ансамбльым чумырен. Тематический мероприятий-влакым шонен лукташ пеш мастар. Иктаж-могай конкурслан Николай Федорович ямдыла гын, ончыл верым налына манме ӱшан эре уло.
Шкеже пеш скромный айдеме, калык дене мутланен, ик ойыш шуын мошта. Тудым пеш пагалена. Чапле лӱмгечыж дене шокшын саламлена.
