Кодшо рушарнян рӱдола воктенысе Тумер отышто республикысе Рӱдӧ Марий юмыйӱла ушемын Йошкар-Оласе «Марий кумалтыш» общиныже Мер кумалтышым эртарен.
Мер Юмылан кумалмашке кажне кумылан еҥ миен кертеш. Но ты гана калык шукыжак огыл ыле гынат, чеспелак дене толшыжо лийыныт. Кӧ тичмаш кинде, шийвундо да сорта дене, кӧжӧ шорыкым, комбым, лудым конден.
Йошкар-Ола гыч кок ӱдырамаш, Галина ден Наталья Конаковамыт, марий кумалтышыш икымше гана толыныт. Нунын тукымышт Виче кундем Яраҥ район гыч улыт. Ача-авашт тусо Шулкомучаш отыш кумалаш коштыныт. Но тиде пеш изишт годым лийын, кызыт отыш корныжат уке, маньыч нуно. Сандене отышто шуктымо йӱлам тымарте паленжат огытыл. Но кугезышт семын пӱртӱс юмылан кумалаш кумылышт эре лийын. Ийготыш шумеке веле корно почылтын. Тений кеҥежым Советский районын онаеҥже Пётр Герасимов дене палыме лийыныт. Ӱжмыж почешак ты кумалтышыш толыныт. Толаш йӧн лекмылан моткоч куаненыт. Кумалтыш радам нерген ончылгоч пален налаш тыршеныт, ямдылалтыныт. Моло дене пырля йӱлам шуктымашке ушненыт, полышкаленыт. А кумалме чесым авызлымеке, кумыл толкынышт нерген ойлыманат огыл: у ӱшаным, у вийым, чон ласкалыкым налмышт, вес гана Тӱня кумалтышыш каяш шонымашышт нергенат луктын каласышт.
Йошкар-Оласе общине ынде ятыр ий Тумер отышто шошо да шыже кумалтыш-влакым эртара. Шошым отыш пурымаште кок тумо воктене кумалыт гын, шыжым – кӧргыштырак, Изи Какшан дек лишкырак шогышо кок писте воктене. Ото кумдыкым кажне кумалтыш деч ончыч эрыктат.
Общинын еҥже-шамычын ойлымышт почеш, тыштак ончыкыжым эше Шочын Авалан кумалме верым почаш шонат. Шып, тымык, ласка садер лоҥгаште онапулан ойырен налаш лийше кугу ийготан кӱжгӧ тумо, пӱнчӧ, писте шагал огыл. Изи Какшанын йогынжат тораштак огыл шыргыкта. Олык лапыш волен коштмат кумылым нӧлта. Кугезына-шамычын йӱлашт почеш, пӱртӱс юмынам чапландараш, тудлан кумалаш, илышыште лекше тургыжландарыше йодышым шотыш кондаш тудын деч полшаш йодаш моткоч келшен толшо вер.
Моткоч ӱшаныме шуэш, илен-толын, общинын еҥже-влак Тумер отымат республикысе моло 327 ото семынак пӱртӱс памятник радамыш пуртен кертыт. А тидлан кунам тыште кумалаш тӱҥалме нерген ешартыш увер ден материал кӱлыт. Ты шотышто лудшына-шамычат полшен кертыт. Кодшо курымын 70-80 ийлаште кумалтышыште лийында гын, уверым пуыза.
Мер Юмылан кунам да кузе кумалман? «Марий кумалтыш» общинын тӱҥ онаеҥже Юрий Тушнурцев умылтарен:
– Мер Юмо эн ончыч тӱрлӧ йылман, веран калык-влаклан ваш келшен илаш, лекше тӧрсырым, умылыдымашым тӧрлаш полша. А Марий кундемыште 50 утла тӱрлӧ калык ила. Вате-марий кокласе кылымат тудо тӧрла. Мер юмын Аваже ӱдыр-качылан ваш ушнаш полша, коклаштышт йӧратымаш тулым ылыжта. Шкет кодшо вате-марий-влакым икте-весе дене уша. Салтакыш кайыше-влакланат службым сайын эрташ полша. Мый декем тыгай рвезе-влак кокла гыч кумал пуаш йодын толшо-влак лийыныт. Мер Юмын Пӱрышыжӧ Кугу Пӱрышӧ дене пырля ӱмырым шуяш полша, сай пӱрымашым колта, тӱрлӧ азап деч арала.
Кӱрлӧ Пӱрышӧ кызытсе илышым терген шога, мутлан, черланыме годым таза лияш полша. Тыгай годым чер деч тӧрланаш манын кумалаш толмеке, сӧрат. Варажым тӧрланымеке, угыч таушташ чеспелак дене толман. Тыгак эше Мер Юмын Эрге пӱрышыжӧ уло. Тудыжо ончыкылык илышым ужын терга. Мо лийшашым, мом чытен лекшашым пала, тудланат кумалман. Шке суртыштат кумалме годым эн ончыч лач нине юмо-влаклан пелештыман.
Тыгак эше Мер Юмын Онжо уло. Тудо еҥ-шамычым вес тӱняш сайын ужаташ полша. Мылам шкаланемат тойымаштат, нылдыштат пелешташ логалеш. Тудын деч кажныжлан сайым гына йодын кумалам.
Мер Юмын Серлагышыже уло. Тудо кажне еҥым тӱрлӧ азап деч арален шога. Йолын ма, машина, кӱртньӧ, вӱд корно дене кудалыштат, кӱртньӧ кайык дене чоҥештет – корнышто чыла сай лийже, таза пӧртылаш манын, тарваныме деч ончыч тудлан пелештыман. Эсогыл пеш кӱчык корныш лектынат гынат, тазалыкым, серлагышым йодман.
Мер Юмын кум Суксыжо уло. Шочын вочшо азалан Мер Юмын Аваже нуным колта. Ик суксыжым шке лӱмжӧ дене пуа. Весыжым Шочын аван, кумшыжым Пӱрышыжын лӱмышт дене. Нуно айдемым колымешкыже аралат. Но айдеме осал пашам ышта гын, мутлан, вес еҥым пуштеш, тудо кок суксыжге йомдарен кертеш. Но ик Суксыжо садак пеленжак кодеш да шкетын айдемым аралаш тӱҥалеш: йӧсырак тудлан лиеш, но шке пашажым садак шукташ тырша.
Тыгак Мер Юмын Витньызыже уло. Тудо йодмынам Юмо деке шуктен, виктарен шога.
Светлана Носова
Светлана Носован фотожо.
