Евгения Савельева
29 майыште Козьмодемьянскысе А.В.Григорьев лӱмеш сӱрет да историй тоштерыште Курыкмарий кундемыште шочшо палыме уста художникын, мер пашаеҥын, тоштерым негызлыше айдемын шочмыжлан 135 ий теммым палемдышна.
Александр Владимировичын ачаже Пӧртныр селаште туныктышылан пашам ыштен. Ты села тунам кундемысе ик эн рӱдӧ ял илемлан шотлалтын. А Григорьевмытын шкеныштын суртышт Пӹнгельмычаш ялыште лийын. Кызыт тиде пӧрт олмышто Юшкинмытын палыме уста ешышт ила. Владимир Юшкин сылне муро-влакым воза, Ирина Юшкина мура, Илья Юшкин – Курыкмарий драмтеатрын актёржо, Елисей Юшкин – музыкант, йоча сем оркестрым вуйлата.
Ме шуэн огыл иктаж-могай посна верын шкешотан ю виян улмыж нерген колына. Тыгай вий ала чынже денак уло? Ты вершӧрыштӧ ожно палыме курыкмарий монастырь-влак верланеныт, нунын юмылык шӱлышышт ты мландыш, очыни, шыҥен. Монастырь-влак шинчымашым пуышо тӱҥалтыш рӱдер лийыныт, а воктенысе мландыже ятыр уста еҥым шочыктен да ончен-куштен. Нунышт варажым калыкын уш-акылжым сотемдараш шке усталык вийыштым пуэныт. Александр Григорьев гын тӱҥалтыш шинчымашым Михайлово-Архангельский монастырьысе школышто налын.
Александр Владимирович варажым Озаҥысе туныктышо семинарийыште (1910), Озаҥысе художественный училищыште (1915), Москосо живопись, ваяний да зодчестве училищыште (1918) тунемын. Шинчымашым налаш тыршымыж дене Российын ХХ курым тӱҥалтышысе (тудым Ший курым маныт) тӱвыра поянлыкшым шке чон кӧргышкыжӧ шыҥдараш тыршен. Российын пӱрымашыже, тудын ончыкылыкшо тургыжландарен. Политике илышышке ушнен, 1909 ий гыч эсер партийыште шоген, 1918 ий гыч РКП(б) член лийын.
1918 ийыште Козьмодемьянскыш толын, туныктышылан, калык туныктымашын волостьысо пӧлкажым вуйлатен. Но тыгодымак тудо профессионал художник лийын. Тиде чон йодмашыжак 1919 ийыште Козьмодемьянскыште сӱрет галереян да историй нерген каласкалыше тоштерым, тыгак сӱретче школым почаш таратен.
1920 ий гыч уездысе РКП(б) комитет председатель лийын, чулым марий мер пашаеҥ-влакын Российысе каҥашымаштышт, марий коммунист-влакын Российысе конференцийыштышт лийын. Тудым РКП(б)-н 10-шо конференцийышкыже, Совет-влакын Российысе 8-ше погынышкышт делегатлан сайленыт. 1922 ийыште Москош илаш куснен. Тудым РКП(б) ЦК-н инструкторжылан пашаш налыныт. Александр Владимирович Григорьев Российысе художник-влакын ассоциацийыштым почмаште чот тыршен, 1927 ий марте ты ассоциацийым вуйлатен. Варажым Совет художник-влак ушемым вуйлатен (1928–1932), Третьяковский галерей директорын алмаштышыже, Госиздатын художественный редакторжо, Революций Музейын пӧлка вуйлатышыже лийын.
1938 ий ноябрьыште мемнан палыме землякнам арестоватленыт, НКВД-н посна каҥашыжын приговоржо дене 8 ийлан петырен шындаш судитленыт. Эрыкыш лекмекыже, Таруса олаште ссылкыште илен. 1954 ийыште тӱрыснек реабилитироватлымек гына Москош пӧртылын кертын, тудлан союз кӱкшытан пенсийым пуаш ыштеныт. Марий АССР искусствын сулло деятельже лӱм дене палемдалтын.
1961 ий 25 августышто колен. Москосо Новодевичий шӱгарлаште тойымо.
* * *
Юл серысе мемнан изирак оланан тӱвыра илышышкыже Александр Владимирович Григорьевын пыштыме надырже ок мондалт. Тудын нерген тоштер фасадыште улшо мемориал оҥа шарныкта, сӱрет галерейыш пурымаште Александр Григорьевын бюстшым иктат ужде ок код, тоштерыште Александр Владимировичлан пӧлеклалтше лӱмын пӧлка уло.
Александр Владимирович Григорьевын шочмыжлан 135 ий темме кечым палемдыме пайрем мероприятийыште, художник лӱмеш тоштерыште, Марий Элым вуйлатыше Юрий Викторович Зайцев лийын. Погынышо калык ончылно тудо тыге каласен: мемнан «Юл серысе кокымшо Третьяковкына» культурышто шкенан лӱмнам арален кодаш полша, республикым вияҥдаш у йӧным шочыктен шога. А Козьмодемьянскысе тоштер-комплекс директор Анастасия Козлова вашеш мутыштыжо шке пашашт да моло семынат полшен шогымышт дене тоштерым моткоч шкешотан тӱвыра рӱдер семын вияҥдаш тыршыше-влаклан кугу таум каласен. Поснак шокшо шомакым тыгай тӧнежым вияҥдымын, тӱвыра дене кылдалтше шинчымашым шарымын чот кӱлешан улмыштым умылышо кучем да бизнесысе еҥ-влаклан ойлен. Марий Эл правительстве председательын алмаштышыже – тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министр Константин Ивановлан «Еш поянлык да тӱвыра инфраструктур» программым илышыш шыҥдарымаште чот полшымыжлан таум ыштен. Промышленность, экономике вияҥмаш да торговльо министр Владимир Халюзинлан «Васюки Фест» фестивальым вораҥдараш да вияҥдаш полшымыжлан таум ыштыме. Тиде мыскара пайремыш толшо-влак шукынжо «Юлысо кокымшо Третьяковкыш» пурен ончалде огыт кай. Михаил Козловын вуйлатыме верысе администраций тоштерым вияҥдаш, у проект-влакым илышыш шыҥдараш чыла йӧнымат ышташ тырша. Художникын лӱмгечыжлан пӧлеклалтше пайрем мероприятийыш Александр Владимировичын кугезе уныкаже Христина Юрьевна толын. Тудо шке усталыкше дене еш тукымын пашажым шуя, керамист, шкаланже гына келшыше сынан мастер-прикладник улеш.
Пайрем мероприятий годым тыгак у книга дене палдарымаш лийын. Тышке Александр Григорьевлан колтымо серыш-влакым чумырымо. «Шергакан Александр Владимирович…» – художниклан возышо-влак лачак тыге икымше корныштым тӱҥалыныт. Книгамат тыгак лӱмдымӧ. Тиде ныжыл ойышто Александр Владимирович дек – еҥым пагалыше, аклыше, умылышо айдеме дек – йолташыже, коллегыже да пашажым шуйышо-влакын шокшо кумылышт почылтеш. Серыш-влак кужу жап Козьмодемьянскысе тоштер-комплексыште аралалтыныт. Савыктыме пашаште тоштерын пӱтынь коллективше тыршен.
Пагыт эрта, но Российын историйже, моло йыжыҥла дене пырля, чапле сӱретым шочыктен кодышо-влакын пашаштыштат аралалтеш, мемнан пелен да ончыкылык тукым пелен лиеш. Тыге Российын ик калыкше улмым шижмашна пеҥгыдемеш, мемнан чон поянлыкна ешаралтеш. А тидын верч тачысе кечын тыныс илышыште веле огыл, эсогыл сӧй пасуштат тавадаҥ шогаш перна.
РЕДАКЦИЙ ДЕЧ:
Козьмодемьянскысе тоштер комплекслан Юрий Викторович Зайцев «Храм дек корно»лӱман радынам пӧлеклен. Тудым 2021 ийыште вынерыш ӱян чия дене Марий Элын сулло художникше Андрей Санников сӱретлен.
Марий Элым вуйлатышын пӧлеклыме тиде радына – Козьмодемьянскысе тоштер комплексын сӱрет фондшылан искусствын келге символжым ончыктышо шергакан произведений. Тудо Александр Владимирович Григорьевын ыштен кодымо, мемнан пелен аралалтше поянлыкшым палынак ешара.
Снимкыште: Козьмодемьянскысе тоштерлан Марий Элым вуйлатыше деч пӧлек.
Фотом соцкыл гыч налме.
