Ончыгече ик палымем мошенник-шамычын тудым кузе ондалаш тӧчымышт нерген каласкалыш.
Нуно телеграм-каналыште улшо ик тӱшка олмеш шояк сообществым ыштеныт да тушто сай палымыжын лӱмжӧ дене возгалаш тӱҥалыныт, вара тидым-тудым ышташ темленыт. Йӧра, пӧръеҥ ондалаш тӧчымым кенета умылен да йодмыштым ыштен шуктен огыл. Тидлан саде-шамычет чот сыреныт да вараже тудым кузе гына мыскылен, мом гына возгален огытыл?! Телефоныштыжо ончыктыш гын, шинчамат кугем кайыш! Тунамак мошенник-шамычын кузе ондалкалымышт, еҥ-шамыч нунын оптышышкышт ынышт логал манын, мом ышташ лийме да кӱлмӧ нерген шижтарыме семын газетышкына возаш темлыш. Полиций пашаеҥ, республикысе МВД-н Йошкар-Оласе управленийжын кугурак оперуполномоченныйже Владимир Иванов дене тудо кечынак вашлийын мутланышым.
– Эн ончычак пален налме шуэш: пытартыш жапыште еҥ-влак утларакше кузе ондалалтмышт нерген полицийыш увертарат да йодмашым возат?
– Эн чӱчкыдын мошенник-шамыч кум тӱрлӧ йӧн дене ондалат: еҥ-влаклан оксаштым «безопасный счётыш» колташ, тыгак инвестироватлаш темлат да тӱлыдыман увертарымаш сайтлаште ужалыме-налме годым шойыштыт. Тыге южышт ик гана веле огыл, кок, кум гана ондалалтыт! Теве шукерте огыл ик пӧръеҥ кокымшо гана ондалалтмыж нерген увертараш толын ыле. Икымше гана оксажым пуйто инвестироватлен. А кокымшо гана мошенник-шамыч тиде оксажым пӧртылташ юрист полша маныныт, да тудо адакат кок миллион наре теҥгежым нунылан колтен.
Икымше йӧн дене утларакше тыге ондалат: еҥ-влаклан йыҥгыртат да сото операторыштын тарифыштым вашталташ темлат. Тидым ышташ паспорт ден моло данныйыштым йодыт. Еҥ-влак шукынжо ойлат. А эрлашыжым нунылан уэш йыҥгыртат да правам аралыше орган пашаеҥ улам маныт. Вара увертарат: пуйто чыла тиде данныйым «кумшо еҥ-шамычлан» пуэныт да ынде нуно, мобильный банкышкышт пурен, шийвундышт дене пайдаланен кертыт. Тыге лӱдыктен, оксаштым ондален налыт. Шуэн огыл оксаштлан курьерым колтат.
Кокымшо йӧн дене ондалкалымашкат еҥ-шамыч чӱчкыдынак логалыт. Мутлан, шукерте огыл ик ӱдырамаш толын ыле. Тудлан у палымыже-шамыч оксажым инвестироватлаш темленыт. Ӱдырамаш келшен да кок арня жапыште мошенник-шамычлан шкенжын кум миллион наре теҥгежым колтен, эше ик миллионат 800 тӱжем теҥгем акаж деч арымеш налын кусарен. Тиде факт шотышто уголовный делам тарватыме.
Кумшо йӧн дене кылдалтше случаят кодшо кечылаште вашлиялте. Нижегородский область гыч ик пӧръеҥ тӱлыдыман увертарымаш сайт гоч машинажлан шапаш ужашым заказатлен. Тидлан оксам колтен, но сатужым налдеак лийын. Шийвундыжым кусараш мошенник-шамыч тудлан банк карт номерым колтеныт. А тиде картше 14 ияш ӱдырын лийын. Кузе тыге, маныда? Ӱдыр шке картшым весылан ужален. А тыге ышташ чаралтеш. Сандене банк картышкыже мыняр окса пурен, тиде кугытым ынде ӱдыр пӧртылтышаш. Шкенжын, тунемшын, тынар оксаже уке, адакшым тудо – ийготыш шудымо. Сандене ачаж ден аважлан тӱлашышт логалеш. Ача-ава-влак эрге-ӱдырланда сайын умылтарыза: шке банк картым нигӧлан ужалыман огыл, тидлан уголовно мут кучаш шогалтен кертыт.
– Кызыт сӱрет могайрак? Ондалалтше-шамыч шагалемыт?
– Мый тыште кандаш ий пашам ыштем. Тиде жапыште мошенник-шамычын оптышышкышт логалше-влак вашлиялтмым йӧршынат чарнен огытыл. «Тыге ида ыште» манын ятыр ойлалтеш, да шижтарыме паша шукталтеш гынат, оксаштым пуйто арален кодаш манын, еҥ-шамыч тугак «лӱдыкшыдымӧ счётыш» колтат, инвестироватлат, сатум шулдынрак налаш шонен, ондалалтыт. Икманаш, мошенник-шамычын эше ондакак шонен лукмо схемышт але мартеат пашам ышта.
Кодшо каныш кечылаште Йошкар-Оласе ик ужалыме рӱдерыште коча теве-теве мошенник тӱшкалан оксажым пӧлекла. Мый тушто верланыше банкоматыш оксам сниматлаш миенам ыле да кӱсенже гыч целлофан пакетыш пӱтырен пыштыме шуко оксам улмым ужым,. Вара кочалан телефон дене ала-кӧн мом кузе ышташ кӱлмӧ нерген ойлымым умылышым. А тудо тугак мом ышташ огеш пале. Полиций пашаеҥ улмемым палдарыше удостоверением пеленем укеат рӱдерыште безопасность пашаеҥ деке мийышым, телефонжым йодым да полицийыш йыҥгыртышым, ППС нарядым колташ йодым. А шкеже коча деке лишемым, айста полшем манын, телефонжым нальым да трубка вес велне кутырышо дене мутланаш тӱҥальым. Мошенник-ӱдыр пуйто пӧръеҥын уныкаже улмыж нерген ойлыш. «Уныкадан лӱмжӧ кузе?» – йодым тудын деч. А коча каласен огеш керт. Эше ик гана пеҥгыдемдалте: тудым ондалаш тӧчат. Наряд толын шумеке, пӧръеҥым полиций отделыш йодмашым возыкташ наҥгайышт. Тушто рашемын: пакетыштыже 270 тӱжем теҥгеже лийын. Тиде оксажым мошенник-шамычлан колташ ямдылалтын, но моштен огыл да адакшым мыйын лач гына миен лекмем дене кусарен шуктен огыл.
– Утларакшым кугу ийготан еҥ-влак оптышыш логалыт. Пытартыш оксаштымат огыт чамане.
– Илалше еҥ-шамыч шукынжо тояшышт оксам погат да шканышт нимом утым налаш огыт тырше. Шийвундыштым моткочак аныклат. Мутлан, теҥгече гына ик кова полицийыш йодмашым возаш толын ыле. Тудым мошенник-шамыч 500 тӱжем теҥгеж деч посна коденыт. Ойлымыж почеш, оксам погаш да аныклаш манын, тудо ик изи пакет шӱрашымат кок ганалан пайлен кочкеш. Но погат, аныклен-аныклен илат, а вара палыдыме еҥ-шамычлан «пӧлеклат».
– Нине факт-влак шотышто уголовный делам тарватымеке, ондалалтше-влаклан оксаштым шукыштлан пӧртылтат?
– Тидым ыштышашлан оксам кӧлан колтымым рашемдыман. Пален налаш лиеш гын, тудлан оксам мӧҥгеш пӧртылтыкташ тӱҥалыт. Но шагалже годым тиде еҥже кучалтеш. Молан манаш гын мошенник-шамыч банк картым весе-влак деч, поснак самырык-шамыч деч, икмыняр тӱжем теҥгем тӱлен налыт. Тиде амал дене титаканыш картшым ужалыше еҥ, саде ӱдыр семын, лектеш.
– А чынже денак ондалышыже ласкан гына умбакыже весе-шамычым ондалкала…
– Туге лектеш. Южыштым кычал муыт гынат, тӱлаш оксашт уке да эсогыл тюрьмаште шинчен лекташ келшат. А кызыт гын южышт, тушто шинчаш огыл манын, поснак шуко ийлан эрык деч посна кодат гын, следственный изоляторышто улмышт годым Обороно министерстве дене контрактым подписатлат да СВО-шко каят.
– Мессенджерлашке палымыштын лӱмышт дене, але шояк тӱшкам почын, тушеч мом-гынат ышташ темлен возымо годым кузе лийман? Вет, товатат, ӱшанет. Мошенник-шамычын оптышышкышт логалаш огыл манын, мом ыштыман?
– Тыгай годым возышылан йыҥгыртыман, а мом возымым вигак шукташ тӱҥалман огыл. Тӱткӧ лийман, чыла тӱткын лудман. Тыгак палыман: кугыжаныш услуго гыч, тӱрлӧ органлаште пашам ыштыше-влак оксам колташ, кусараш йодмаш дене еҥ-шамычлан огыт йыҥгырте. Адакшым палыдыме еҥ дене телефон дене мутланыман огыл. Мутланымашым вигак кӱрлман. «Трубкам пыште!» темлымашан ӱжмаш-влакымат арам огыл чыла вере шаркалыме да пижыктылме.
Любовь Камалетдинова мутланен.
