Шернур районысо Калий ял калыкын илыме йӧнжым саемдаш шагал огыл ыштыме.
Шочмо ялым чапландареныт
Тиде ял нерген документлаште икымше гына 1782 ийыште ушештарыме. Лӱмжым ик эн ончыч тышке илаш куснышо Калей дене кылденыт. Тудо жапыште ялыште латвич марий еҥ илен. Шӱдӧ ий гыч 49 ешыште 224 еҥ лийын. Тынар суртыштак тынар еҥак Кугу Ачамланде сар тӱҥалме ийын илен. Сарыш 94 еҥ каен, тышечын 43 сӧй пасуэш вуйжым пыштен. Тиде ялын эргыже авиацийын генерал-майоржо Сергей Чемоданов Михаил Кутузов, Александр Невский, Йошкар Знамя, Йошкар Шӱдыр орден-влак дене палемдалтын.
Нылытын Афганистан кредалмаште лийыныт. Нунын кокла гыч иктыже, Александр Романов, лӱддымылыкым да чолгалыкым ончыктымыжлан колымекыже Йошкар Шӱдыр орден дене палемдалтын. Тудын лӱмжым илыме уремжылан пуымо, 1995 ийыште шочмо суртыштыжо мемориал оҥам почмо.
1960 ийыште Калий «Кугушенский» совхозын рӱдӧ илемышкыже савырнен. Тудо районышто веле огыл, республикысе ончыл озанлык-влак радамыште лийын, колхоз ден совхоз-влаклан ужалышаш сай урлык 1,5 тӱжем чоло презе ден тунам ончен куштен, тыгак лӱштымӧ ушкал-влакым ашнен. Озанлык йол ӱмбалне пеҥгыдын шоген, Калийыште пашаеҥ-влаклан кум пачашан коло шым пачеран кум да латкуд пачеран кок пӧртым нӧлтен. 1975 ийыште вольыклан чапле лектышан кургым ончен кушташ, кӱташ вӱдыжтараш келыштарыман кугу плотинам Собака эҥерыште чоҥеныт. Тиде жапыштак 426 верлан кыдалаш школым, йочасадым, совхоз дирекцийын оралтыжым, столовыйым, пекарньым, комплексный приемный пунктым нӧлтеныт. Икманаш, ял калыклан илаш да пашам ышташ чыла йӧн лийын. Самырык-влакат ялеш кодыныт, ешым чумыреныт. Но пазар саман сай илышлан умбакыже вияҥаш корным петырыш.
Чолга еҥ эре ончылно
2001 ийыште вольык шагалеммылан кӧра ушкал фермым петыреныт, варажым туна ден презе ашныме комплексымат тыгай пӱрымашак вучен. Илен-толын тӱшка озанлыкшат панкрутыш лекте. Кугушен ял администраций лийын, тудым латиндеш ий афган сарын участникше Сергей Мухачев вуйлатен. 2004 ий июньышто тиде органым петыреныт, да Зашижемье ял администраций дене ушеныт. Сергей Анатольевичым Калий ялын старостыжлан сайленыт.
Ме Сергей Мухачев дене вашлийын мутланышна. Тудо Зашижемье ден Сердыж пожарный часть-влакын начальникышт. Тиде пашашке ял администрацийым петырымеке куснен. Сергей Анатольевич тыгак Зашижемье ял шотан илемым вуйлата, район погынымашын депутатше, 2000 ий гыч «Шарнымаш» боевой действий-влакын ветераныштын районысо мер ушемыштын председательже. Тиде кундемыште веле огыл, пӱтынь районышто палыме да пагалыме еҥ.
– Ме районышто могай военно-патриотический мероприятий лиеш, кажнышкыже ушаш тыршена, – ойла Сергей Анатольевич. – Спорт дене кылдалтшыш, призывникын кечышкыже миена, СВО-шко ужатена да тушечын пӧртылшӧ-влакым вашлийына, школ-влак дене пеҥгыде кылым кучена. Шернурышто боевой действий-влакын ветераныштын тоштерыштым пойдарена.
Сергей Мухачев ял калыкым тӱшка пашашке ушен мошта. Шошым да кеҥеж мучко пӧртла воктене шочшо шӱкшудым кораҥдаш калык шке кумылын лектеш. Шуко пачеран пӧртлаште подъездын кугуракше-влак дене кылым куча, калык дене пырля шкежат пашашке ушна. Иктаж-мом чоҥаш але ачалаш кӱлеш гын, еҥ-влак тореш огыт лий, рӱж ушнат.
Ты кундемлан кумдан палыме Марьян памаш тиде ялыште верланен огыл гынат (Калий дечын ныл меҥгым шотлат), Сергей Мухачев тудым тӱзаташ ятыр вийым пыштен, тиде пашашке молымат ушен. Легенде почеш, Мария лӱман ӱдырым поян марийлан марлан виешак пуынешт улмаш, но йӧратыме качыж дене мӧҥгыж гыч куржын да тиде памаш воктене сӱаным ыштеныт. Тысе вӱд пушкыдо, тазалыклан пайдале. Поснак мӱшкыраҥаш шонышо ӱдырамаш-влаклан полша манын ойлат.
Памашлан шнуй шӱлышым пуртеныт, тошто У ийлан тышке вӱдым налаш толыт, йӱштылыт, кеҥежым сӱаным ыштат, лӱмгечым, моло пайремым палемдат. Тидлан тыште чыла йӧным ыштыме.
Ты кундемлан эн кугу ял
Калий – тиде кундемлан эн кугу ял. Тушто, ялын старостыжын мутшо почеш, 490 чоло еҥ ила. Шолдыргышо пӧрт-влак олмеш чыла шотыштат йӧнан, кок пачашан лу пачеран пӧртым кугыжаныш программе почеш эше шукерте огыл чоҥымо. Такшым, старостын ойлымыж семын, яра шинчыше пачерат эше улыт. Тушкат еҥ-влак илаш толыт. А моло ялыште илыме верым чоҥышыжо уке гаяк.
Школ ынде калыкым иктыш чумырышо рӱдерыш савырнен. Тыште икшыве-влак тунемме класс-шамыч деч посна тӱвыра пӧрт, библиотеке, йочасад улыт. Еҥ-влак шукертак пӱртӱс газ дене пайдаланат, вӱд пуч дене толеш. Корным уэмденыт, тидлан районысо корно фонд полшен. Йоча-влаклан модашышт посна кумдыкым ыштыме. Верысе калыкын тӱҥалтышыжлан полышым пуымо программе почеш 2019 ийыште урем-влакым волгалтарыме.
Тӱшка озанлык пытыме деч вара шукын мӱкшым ончаш кумылаҥыч. Вет йыр пасу-влак яра киеныт, тушко нектарым ойырышо кушкылым ӱденыт. Кызыт тиде ялыште Александр Дождиков, Пётр Попов, Михаил Мухачев, Михаил Русланов шуко мӱкш ешым ашнат. Ойлат, тысе мӱй экологий могырым ик эн яндар. Вет пасулашке огыт ӱдӧ, сандене нимогай аяр ок кучылталт.
Кызыт шуко пӧръеҥ пашам ышташ ӧрдыж кундемлашке кудалыштеш, тыгак райрӱдысӧ предприятийлаште тыршыше-влакат улыт. А теве кок ушкалым тыгай кугу яллан улыжат Валентина Лыбкина ашна. Тудын деч ӱйым, торыкым, шӧрым пошкудо-влак налыт.
Ме Калийыште туныктымо пашан ветеранже, верысе школышто ятыр ий биологийым туныктышо Геннадий Черепанов дене вашлийын мутланышна. Мутшо почеш, тудын пашам ыштымыж жапыште школышто икшыве лыҥ лийын, ынде кумлын гына кодыныт. Ялыште пенсионерлан илаш чыла йӧн уло. А Людмила Мухачёва лачак рыжыкым поген конда ыле. Тудын ойлымыж семын, тений поҥго шуко шочын, погаш гына ит ӧркане. Шкеже чодыра сийым лыҥак шинчалтен ямдылен.
Снимкыште: старосто Сергей Мухачёв.
Вячеслав Смоленцевын фотожо
