Тыге ойла «Земский туныктышо» программе почеш Ростов область гыч Марий Элыш туныктышылан пашаш толшо Екатерина Внутских.
«Земский туныктышо» федеральный программыш ушнышо тиде туныктышылан пашам ышташ каяш Российын кум регионжо гыч иктыжым ойыраш темленыт. Тудо ойырен Марий Эл Республикым. Молан лачшымак мемнан кундемым – тиде да моло нерген тений 1 сентябрь гыч Оршанке кыдалаш школышто технологийым туныктышо Екатерина Внутских дене вашмутланымашым темлена.
– Екатерина Николаевна, шке нерген палдарыза, пожалуйста. Кушто шочын-кушкында, тунемында?
– Мый Ростов область Целинский районысо Целина посёлкышто шочын-кушкынам, туштак школым тунем пытаренам. Вара техникумышто «Общественный кочкыш технологий» специальностьым налынам, умбакыже тиде направлений денак университетыште шинчымашым погенам. Ятыр ий торговльо сферыште пашам ыштенам, вара кандаш ийым – туныктымо пашаште: ончыч техникумышто, а пытартыш ийлаште –школышто.
– Торговльо алан гыч техникумыш, а вара школыш пашаш куснымо амал могай?
– Пӱрымаш мыйым тыге шкак савыралын манын гына каласен кертам. Техникумышто профдисциплиным туныктымо годымак умыленам: мылам тиде келша. А школ эшеат чонемлан лишыл лие, йоча-влак дене пашам поснак чот йӧратен шынденам.
– «Земский туныктышо» программыш ушнаш Тендам мо таратен?
– Эн ончычак, тиде программе шке моштымашым вияҥдаш, вес кундемысе школын паша опытшо дене палыме лияш да шке моштымашым ончыкташ йӧным ышта. Адакшым тудын полшымо дене илыме кундемым, паша верым жаплан вашталтен кертат.
– Но Те лачшымак Марий Элым ойыренда. Молан?
– Мый вич шочшан ешыште шочын-кушкынам, нылымше йоча лийынам. Чаманен каласыман, ачам ден авам илыш дене чеверласеныт. Авам да ковамже лач тыште, Марий Элыште, Шернур районышто, шочыныт. Могай ялыште – кызыт раш каласен ом керт, молан манаш гын чылажымак ом пале. А палем теве мом: ала-кунам ковам тышеч шочшыжо-влак дене пырля Ростов областьыш илаш куснен. Тидлан жап ятыр эртен. Ынде теве нунын шочмо кундемыштышт улам. Ала-можо мыйым тышкак конден, содыки тиде тукымвожна, шонем. Авамын лӱмжӧ – Роза Васильевна Конакова. Ковам – Татьяна Ивановна Таныгина, но тудын ачалӱмжӧ шотышто акам «Васильевна» манеш, а мый «Ивановна» манмыжым шарнем. Авам могырым кочамын лӱмжӧ Василий лийын, колхоз председатель, а сар деч вара кевытын заведующийже улмаш, маныт. Тетла нимом ом пале, документ уке.
– Тендам колыштат да, Марий Элыш кугезыда-влак конденыт манын вел шоналтет…
– Тидын шотышто умылтаренат ом мошто. Очыни, кӧргыштем марий вӱр йога (шыргыжеш – авт.)… Но акам-влакын ойлымышт почеш, мый йоча годым шукыжым Таня ковам пелен эртаренам. Тудо тысе илышыж нерген эреак оҥайын каласкала ыле, но мо нерген – рашыже шарналтен ом керт. Кызыт, тудын шочмо кундемышкыже илаш куснымеке, каласкалымыже уке-уке да ушыш пура, тиде, мыйын шонымаште, марий калыкын илыш йӱлаже нерген ойлен. Ковам кочкышым ямдылаш йӧратен, а мый эре ончем ыле. Тудо чылажымат шке семынже, ойыртемалтшын, ыштен.
– Мутлан, могай кочкышым ямдылымыжым шарнеда?
– Шыжым коҥгаште шылан кугу когыльым кӱэштын. А шылжым тушко кугу падыраш дене лу дене пырляк оптен. Мо оҥайже, руашлан рум тудо шкак ямдылен. Тидлан умлам поген, коштен, вара тудым шушыл дене варен. Телым руашым кугу эмалированный ведраште луген шында ыле. Когыльыжым ковам эре кӱэштын: пареҥге да муно йӧршанымат, шоган да моло денат… Кунам гына огына мий, тудо мемнам эреак кӱэштме кочкышыж дене сийлен. Мылам ковам моткочак лишыл лийын. Тудын уке лиймекыже, ала-молан «колымекем, пеленем кум пӱкшым да юмоҥамым пыштыза» манмыжым лач мый шарналтенам. Тыгак ыштенна. Тидат шочмо калыкын йӱлаж дене кылдалтше манын шонем…
Жапем лийме семын Шернур велыш миен толаш да коча-ковам, авам нерген, родо-тукымна нерген йодышташ шонем. Санденыжат мылам Марий Элыш толаш оҥай лийын. Уна семын икмыняр кече гына лийын, тысе илышым умылен от нал. Илашак куснет гын веле марий калык нерген сайын пален налын кертат, шонем. Авамат илымыж годым мылам Марий кундем нерген эре йӧратен ойлен, йокрокланен. «Тушко тый кает гын, сай ыле» манын. Шонымашыже шукталтын манын каласаш гына кодеш. А вет «Земский туныктышо» программыш ӱмаштат ушненам ыле, но тунам йодмашым Ростов областьыш гына пуэнам. Конкурсым эртен омыл. А мый шонен пыштенам гын, шонымашыш садак шуам. Сандене тений адак программыш йодмашым пуэнам, но ындыжым Россий мучко тугай регионлаш, кушто технологийым туныктышо-влак кӱлыт. Ӱшанеда ала уке, но йодмашемлан эн ончыч лач Марий Эл «йӱкым» пуэн!
– Марий Элыш икымше гана толмеке, могай шижмаш авалтен?
– Моткоч сай! Ростов область тугай кундем, кушто шуко жап – июнь гыч октябрь марте – моткочак шокшо, эсогыл йӱдымат южын температуржо 26 градус деч ӱлыкӧ ок воло. Марий Элыш пелашем дене коктын августышто толынна. Йырваш ужарге, а южшо тендан тыште могай! Шӱлаш тугай ласка – шомак дене умылтарен от мошто. Мый вигак шоналтышым: Юмыжат, могай мылам сай! Сандене илышыште тыгай кугу вашталтышым ыштымемлан нимынярат ом чамане.
– Умбакыже илаш кодаш шонымашат шочын, тугеже?
– Тыгай шонымаш, кумыл уло. Но мемнан кок эргына шочмо верыштак кодын. Сандене жап ончыкта.
– У пашаче коллектив, йоча-влак шотышто мом каласеда?
– Школышто икымше кече гычак мыйым сайын вашлийыныт. Йодыш лектеш гын, умылтарат, каласкалат. У туныктышо семын пеленем наставник уло, туныктымо дене кылдалтшым тудын дене пырля каҥашена. Йоча-влак шотан, поро кумылан улыт. Нуно шкем сайын кучат, кугуракым пагалат. Эше икымше уроклаштемак ойленам: «Илыме верда, кундемда моткоч ару, мотор. Тиде ача ден авадан тыршымашышт». А икана ик тунемше мый дечем йодеш: «А те чынжымак мемнан деке марий йылмым тунемаш толында?» «Чынак», – манам. «А молан тиде Тыланда кӱлеш? Мый марий улам. Коча-ковамат, ача-авам марий улыт, а мый марла ом пале», – ойла. «Тугеже, пырля тунемаш тӱҥалына» вашештышым. Тудо шыргыжеш…
– «Земский туныктышо» программе туныктышлан илыме вер шотышто могай йӧным ышта? Кызыт кушто иледа?
– Социальный полыш мере республикыште сай. Ме кызыт илыме верым айлена, тудлан тӱлымӧ окса кугыт мыланна пӧртылталтеш. Программыш ушнышо туныктышылан ойырымо выплате дене вигак ямде пачерым налаш ок лий. Сандене тыгай полыш вич ийыште оксам погаш да сай илыме веран лияш йӧным пуа.
– Визымше-индешымше класслам туныктеда. Шагат-влак ситат?
– Ситат. Мый ондак класс вуйлатышын пашажымат ыштенам, но тыште кызыт мылам пуэн огытыл. Но, шонем, тиде сай, молан манаш гын коллективлан у айдеме улам, сандене йоча-влак денат, ача-ава-шамыч денат ончыч вашкылым ыштыман, адакшым верысе калыкын менталитетшым умылыман. Икымше ийыште кажне уроклан материальный базым чумыраш палемденам, варажым куштылгырак лиеш. А паша школышто шуко. Туныктышо-влак моткоч тыршат. Туныктышын профессийым ойырен налше-влак тыгаяк лийшаш улыт: уло чоным пыштен ыштыше, а эн тӱҥжӧ – йоча-влакым йӧратыше. А икшыве-влак вет чыла шижыт.
– Шке койыш-шоктышыштыда эн кӱкшын мом акледа?
– Шкем шке мокташ сай огыл, но вашкылым ыштен моштем, шонем. Мый шкежат еҥлан почылтшо улам, адакшым корныштем поро чонан-влак гына вашлиялтыт, тидланже Юмылан таум ойлем.
– Вашкылым ыштен моштымаш, шонымашыш шуаш тыршымаш, пеҥгыдылык… Чыла тиде ача-ава деч, туге?
– Очыни, Таня ковам гай улам. Авам шукыжым ачамын вачыж шеҥгелнырак илен. Ачамын аваже кубань казачке лийын, сандене тудо утларакше казакын койышан ыле: пашам йӧратыше, калыкым пагалыше, еҥ-влак дене келшен илен моштышо. Йоча-шамыч тудым пеш йӧратеныт, а тудо – нуным. Пашалан мемнам изинек туныктен. Сурт коклаште кажнынан шке сомылжо ыле, мутлан, мый лудо-шамычын волыштышт эре вӱд лийже манын эскеренам.
– Шижалтеш, вуйлатенат кертыда ала-мо…
– Тыгаят уло. Тиде койышыжо, можыч, кочам деч… Вет тудо колхозым вуйлатен, завмаг лийын, маныт. Кевыт шотышто ойлаш гын, торговльо сферыште ыштымем годым Ростов-на-Дону олаште ик кугу гипермаркетын кевыт-влак сетьыште вуйлатыме пашаште ыштенам, кризисный директор лийынам. Парыман кевытыш вуйлатышылан шогалтымеке, тудын пашажым саемденам, парым гыч лекташ йӧным ыштенам. 2012 ийыште тӱн сеҥымашемлан наградымат кучыктеныт.
– Тугеже, торговльо направлений дене эшеат кӱшкӧ нӧлталтын кертыда ыле.
– Паледа, тушто ыштыме годым да кызытат школыштына биологийым туныктышын ойлымыжым шарналтем. Школ деч вара ятыр ий эртымеке вашлиймына годым тудо «Могай сай туныктышо лийын кертат ыле!» манын. Тунам «Могай туныктышо?» шоналтенам ыле. А вара, 40 ийыш шумеке, илышем пӱтынек вашталтенам, чынжымак туныктышо лийынам. Тиде пӱрымашак, очыни.
– Екатерина Николаевна, шочмо вер – шочмо верак тудо. Йокрокланеда?
– Тышке толаш тарваныме деч ончыч шинчавӱд лийын. Корныш лекташ кум кече ямдылалтынна. Конешне, шинчавӱд деч посна кузе?: 48 ийыш шумеке, шочмо верым коден каяш кеч-кӧланат куштылго огыл. Кумылемат пушкыдо, но мый виян айдеме улам, сандене шкемым кидыш налынам. Адакшым Марий Элыш толаш – мыйын порысем, шонем. Тыште илаш тӱҥалме икымше арнян эше йокрокланыме, но варажым лыпланенам. Молан манаш гын мылам чылажат келша, пуйто мӧҥгышкем пӧртылмемла чучеш.
Г.Кожевникова
Авторын фотожо.
