Кӧ мыняр-гынат науко корно дене ошкылын гын, тудо пеш пиалан айдеме.
Науко – калыкын илыш йыжыҥжым, историйжым келгын шымлымаш. Таче мартеат тыгай шымлымаш пашам Йылмым, литературым да историйым научнын шымлыше В.М.Васильев лӱмеш марий институтын учёныйжо-влак кыртмен ыштат. Шке жапыштыже, ме, самырык-влак, мастар шымлызе-шамыч пелен шкенан уш-акылнам пӱсемдаш, кӧргӧ чоннам пойдарен шогаш тыршенна. Эн поро мут дене шарналтен, учёный-влакын лӱмыштым кузе каласаш огыл! Тиде Иван Степанович Галкин, Геннадий Андреевич Архипов, Александр Ефимович Китиков, Виталий Александрович Акцорин, Геннадий Андреевич Сепеев, Николай Исанбаевич Исанбаев да молат.
Мый науко корныш иканаште толын омыл. 1968 ийыште мылам, самырык выпускницылан, распределений почеш Морко район Шеҥше тӱвыра пӧртын художественный вуйлатышыжлан каяш темленыт. Морко тӱвыра пӧлкам вуйлатыше Тамара Николаевна Титова «Ит лӱд, Шеҥше могырышто калык осал огыл. Кертмына семын полшаш тӱҥалына. Тый вет эше 18 ийымат темен отыл. Ик тылзе гыч шочмо кечет дене саламлаш шкеак кудал мием» манят, чонем луштарыш. Тудын поро мутшо шӱмыштем эрелан кодын.
Мый, Йошкар-Оласе культпросветучилищын хоровой дирижирований отделенийжым тунем лекше, шке пашам сайын паленам. Шеҥше ялсовет вуйлатыше да тушто ыштыше-влак мыйым пеш чаманат ыле, эре полшеныт. Калык пеш поро, самырык тукымат мелын лийын.
1969 ий шыжым Тамара Николаевна мыйым адакат шке декше ӱжын да Морко районысо тӱвыра пӧртыш хоровой паша дене методистлан шогалаш темлен. Тиде пашаш уло кумыл дене «шуҥгалтым», адакат эре калык коклаште лийынам. Партий райком да комсомол организаций дене пеҥгыде кылым кучен пашам ышташ куштылгырак лийын.
1970–71-ше ийлаште Тамара Николаевна тӱвыра институтыш пураш кок арняш курсыш каяш темлыш. Тушко икмыняр еҥ коштна. Тиддеч вара тӱвыра министрын культурын кабинетыштыже кӧм Ленинградысе, кӧм Москвасе тӱвыра институтыш колташ кутырышт. А мый Озаҥыш каяш шкеак йодым, министр кӧныш.
Тыге 1971 ийыште Озаҥысе кугыжаныш тӱвыра институтын хоровой дирижирований пӧлкашкыже тунемаш пурышым. Предмет-влак палыме улыт, туге гынат куштылгыжак лийын огыл. Тылзе гыч Йошкар-Олашке тольым, вигак тӱвыра министрын алмаштышыже Владислав Серафимович Кудашов деке пурышым. Тудын приемныйыштыжо палыме коллегем-влак дене мутланен шинчымына годым кугу капан топката пӧръеҥ пурен шогале. Ик ошкылым кабинет могырыш ыштышат, кенета, савырнен, мыйым тӱткын ончале. «Те марий улыда? Марий телевиденийыш тендан гае мотор марий ӱдырым дикторлан ятыр жап кычалам. Шогыза, кызытеш Владислав Серафимович деке ида пуро. Айста воктенысе кабинетыш, мый йӱкдам терген ончем», – мане. Вес кабинетыште тудо «Марий коммуна» газетын икмыняр номержым ӱстембаке пыштыш, икымше лаштыкым лудаш йодо. Пеш сайын «шерын» пуышым. Лудмем келшыш. Вара мане: «Мый марий телевиденийын тӱҥ режиссёржо Сусанин улам». Ты кечын тудо мыйым такси дене Осипенко уремыште верланыше телецентрыш наҥгайыш. Студийыш оператор да моло служащий-влак погынышт. Мый камере деч вожыл-лӱдын шоген омыл, вет тышке Морко тӱвыра пӧртын тӱрлӧ коллективышт дене выступатлаш толеденна. 1970 ийыште Морко калык театр дене толмына годым драматург Константин Коршуновын (ик жап телевиденийыште ыштен) шинчажлан перненам ыле ала-мо: тудо Тамара Николаевналан «Тиде ӱдырым телевиденийыш ямдылаш кӱлеш» манын. Мыйым студийыште ятыр «аҥыртарен» пытарышт – мурымат муралтышым, эше ятыр текстым лудаш пуышт.
«Чыла ямде. Мыланна йодмашым возен кодыза, вара тендам Москвашке, диктор-влакын курсышкышт, тунемаш колтена. Ленинград оласе тӱвыра институтыш заочно тунемаш кусараш полшена, а илашда Чехов уремыште ик пӧлеман пачерым тыманмеш «ыштена», – каласыш Сусанин.
Чыла шотыштат мутланен келшышна да чеверласышна.
Уремыш лекмеке гына шижым: виемат уке, йол йыжыҥемат лушкыдемын, сандене вокзалыш пыкше миен шуым, Морко районыш ача- авам деке кудалме годым кузе лияш манын, эре шонен кайышым.
Мӧҥгыштӧ изам (тудо тунемше айдеме) мыйым умылыш, но авам чыштырен вурсаш тӱҥале. «Тунемаш пуренат гын, тунемаш тырше», – мане. Эрлашыжымак олаш Озаҥыш кудальым, умбакыже тунемаш кӱлеш манын шоналтышым.
Икана, институт коридорышто ошкылшемла, декан Надежда Николаевна Кучерявенко мыйым чарен шогалтыш, «Молан шӱлыкан улыда?» – йодо. Алди-булди умылтараш тӧчышымат, тудо шкеж деке деканатыш ӱжын пуртыш. Шокшо чайым подылмо годым чыла рат дене каласкален пуышым. Конешне, телевиденийыш миен коштмем нерген. Пеш шуко сай шомакым мыланем ойлыш, эн тӱҥжӧ – тунемаш кӱлмӧ шотышто. Тунамак Надежда Николаевна науко нерген шомакым лукто. Тудо шкеже науко кандидат, мемнан курсышто финн-угор калык-влакын тӱвырашт дене лекцийым лудеш. Тунамак телефон дене музыковед Галина Исаевна Чугунова дене мутланен нале да тыманмеш тудын дене палымым ыштыш. А Галина Исаевна варажым кандидатлык диссертацийым марий музыкальный теме дене арален. Шке жапыштыже Йошкар-Олашкат толын коштын, шымлызе Виталий Александрович Акцорин денат палыме лийын.
Галина Исаевна – поро айдеме. Курсышто полифоний предмет дене шинчымашым пуэн. Мыйым тунамак студент-влакын научный сообществышкышт ушен. Тушто шуко сай докладым колышташ йӧн лийын.
«Темым ойырен налмеке, докладым пырля ямдылена. Мый тыланет умылтарем, науко корнышкат лекташ полшем», – манын Галина Исаевна. Темым вашке ойырен нальым, вет тӱрлӧ яллаште муро-куштымашын ойыртемже уло. Но музыковедческий тематике велым огыл, а тыглай ойыртемыштым ончышым. Кажне теле каникул жапыште Морко районысо яллаште лумым келын коштым. Студент-влак ончылно сай докладым лудым, совымат кырышт. «Тунем лекмеке, науко корныш лекташ тыланем. Ваш-ваш кылым кучаш тӱҥалына», – каласен Галина Исаевна. Тыгак лие. Ме ятыр гана вашлийын мутланенна.
1975 ийыште, институтым тунем пытарымеке, Йошкар-Олашке тольым, тӱвыра министерствыш пурышым. Министр Анатолий Александрович Зенкин пеш порын вашлие. Мыйым старший инспекторлан кодышт. Паша пеш оҥай, эре командировкыш коштмо: республикысе хоровой коллектив-влакын пашаштым эскеренам, кӱлеш годым полышымат пуалтын.
1975 ий кеҥежым, отпускым налын, каналтем манын шонышым, но МарНИИ-ш содор гына мияш кӱштышт. Тушто Виталий Александрович йодо: «Тендам экспедицийыш колташ кумыл уло, келшеда?» Мыланем Марпединститут гыч кандаш студент ӱдырым ойырен пуышт. Тунамак ме Курыкмарий районысо Йӱксӓр кундемыш автобус дене кудална. Тушто мемнам вашлийыч. Адакшым ты велышкак МарГУ-н преподавательже Силантий Сатеевич Сабитов студентше-влак дене миен, тудо поҥго шӱрымат шолтен ямдылен шуктен ыле.
Изиш каналтымеке, кӧлан кушко кайыме шотышто каҥашышна. Мыят ӱдыр-влаклан заданийым умылтарен пуышым, кунамже нуным пеленемат налам ыле. Материал шукыжым фольклор тема дене лийын. Эрдене эрак пырня ӱмбалне шоҥго ковай-шамыч курчак гае койын шинченыт, мемнам вученыт. Шукыжым илыш пӱрымашышт нерген ойленыт, тыгак йӱла нерген, йомакым, туштым каласкаленыт, муралтен колтеныт. Ме тушто кок арня лийынна. Йӱксӓр кундем моткоч сылне: йырже чодыра, тушто поҥго пеш шуко кушкеш. А калыкше пеш поро, пушкыдо кумылан.
Умбакыже лиеш.
Раиса Филиппова,
1978-1988 ийлаште В.М.Васильев лӱмеш МарНИИ-н «Искусство» секторыштыжо научный сотрудник.
Снимкыште: «МарНИИ-н самырык учёныйжо-влак» телепередачым ямдылыме годым. 1983 ий ноябрь.
Фотом В.М.Васильев лӱмеш МарНИИЯЛИ-н архивше гыч налме.
