Кугыжаныш Погынышто
Тачысе темылан
Мом ыштыме, мо ышталтшаш –
таратышт кажным шоналташ
Марий парламентыште кодшо арня кыдалне «правительстве шагат» лийын. Ушештарена, заседанийым эртарыме тыгай йӧным кодшо ий декабрьыште Кугыжаныш Погынын регламентше денак пеҥгыдемдыме. Тушто депутат-влак Марий Эл правительстве член ден кучем орган вуйлатыше-влакын республикым вияҥдыме кӱлешан йодышла дене мо ышталтме нерген отчётыштым колыштыт.
Тиде гана республикыштына физкультур ден спортлан могай тӱткыш ойыралтме, «Тазалыкым аралымаш» ден «Демографий» нацпроект-влак кузе шукталтме, тыгак «Кужун да чолган илымаш» ден «Еш» у нацпроектлаш пурышо регионал проектла дене мо ышталтме шумлык мутланыме.
Спорт дене кылым кучышо шукемын
Спорт министр Сергей Мухортов шке докладыштыже палемден: кодшо ийыште республикыштына физкультур да спорт дене кылым кучышо 60 процент нарыш шуын, граждан-влаклан спорт сооруженийым ситарымаш – 62,4 процентыш. Россий президентын национальный шонымаш нерген указше дене келшышын, 2030 ий марте отрасльлан у показательыш – граждан-влакын физкультур да спорт дене шуаралташышт келшыше йӧн улмашке – шуаш палемдыме. Россий Минспорт кызыт тидын шотышто методикым ямдыла.
Сергей Алексеевичын ойлымыж почеш, тений физкультур ден спортлан федерал бюджет гыч пурымыге 1,1 миллиард теҥге ойыралтеш. Календарный план дене келшышын, регионыштына ий еда тӱрлӧ кӱкшытан 500 утла физкультур да спорт мероприятий эртаралтеш. Тыге тений икымше пелийыштак 325 мероприятий лийын, тушечын 2-шо – тӱнямбал, 14-ше – Россий кӱкшытан, 12-шо – регион кокласе, 21-ше – тазалык шотышто экшыкан спортсмен-влаклан. Тылеч посна тений гыч Марий Эл вуйлатышын «Чолга-влакын кеҥежышт» проектше илышыш пурталтеш. Тушко июнь гыч сентябрь йотке Йошкар-Оласе тӱрлӧ площадкыште эртыше ятыр мероприятий ден спорт фестиваль ушалтын. Калык коклаште тылзе еда гаяк эртаралтше Тазалык да спорт кечат кумылым савырен. Тунам граждан-влакын посна тӱшкашт спорт объектыш яра миен кертыт. 2024 ийыште тыгай спорт сооруженийлаште 7879 еҥ лийын, тений – кызытак 4000 утла.
Министр республик мучко ыштыше спорт организаций ден инфраструктур объектла, ГТО дене тестироватлыше рӱдерлам вияҥдыме, марий спортсмен-влакын сеҥымашышт да спорт медицинын могай улмыж нерген каласкален. Тудын ойлымыж почеш, Марий Элыште спортын 5 видшым – регбим, ече дене куржталмашым, иймашым, куштылго атлетикым, сокыр-влакын спортыштым – тӱҥ семын ончыкташ лиеш. Элнан сборный командышкыже мемнан регион гыч 152 спортсмен ден 6 тренер пуреныт.
Докладчик федерал проектлам шуктен толмо йодышеш шогалын. Вет лач тидын кӱшеш марий рӱдолаште модульный «фиджитал» рӱдерым, у «ушан» спортплощадкылам, ГТО дене изи спортплощадкылам, тидын шотыштак муниципалитетлаште, чоҥаш, спортсмен-влаклан спорт оборудований ден ӱзгарым наледаш палемдалтеш.
Спорт министерствын пашажым умбакыже вияҥден толмо нерген ойлышыжла, Сергей Мухортов тӱҥ семын таза илыш-йӱлалан пӧлеклалтше проект ден акцийлам, тазалык шотышто экшыкан еҥ ден СВО-н участникше-влаклан физкультур ден спорт мероприятийлам эртарымым, йоча-влаклан изинек шуаралтме рӱдерым ыштымым, Йошкар-Олаште ӱстембал теннис дене манежым чоҥымым, Олимпийский резерв училищым пужен ыштымым палемден.
Ведомствын решатлышаш неле йодыш радамыште отрасльым финансироватлымашым регионал бюджетын чумыр роскотшын 2 процентше марте шукташ, районласе спорт объектлам чоҥен пытараш, Йошкар-Олаште «Юбилейный» спорт комплексым да куштылго атлетике дене леведышан манежым пужен ышташ кӱлмым ончыктен.
Илыме кужыт кушкын, колымаш шагалемын
Марий Элын тазалыкым аралыме министрже Владимир Гладнев «Тазалыкым аралымаш» ден «Демографий» нацпроектлам 2019-2024 ийлаште шуктен толмо нерген ойлышыжла палемден: план почеш чыла мероприятий ышталтын, тидлан чумыржо 11 миллиард наре теҥге ойыралтын.
Икымше медполышым пуымо системым да йочан тазалыкшым аралымым вияҥдымаш, шӱм да онкологий чер ваштареш кучедалмаш, отрасльым цифроватлымш, врач ден медсестрам ямдылымаш, еш-влаклан полшымаш да азам ыштен кертмашым аралымаш пашан тӱҥ корнышкыжо савырненыт.
Ведомстве вуйлатыше икмыняр цифрым ушештарен: 18 ФАП-ым ыштыме, куснылшо 11 медкомплексым налме, ӱжмӧ почеш санитарный авиаций дене 182 гана чоҥештен мийыме да 194 пациентым эвакуироватлыме, шӱм да вӱргорно чер дене йӧсылыкыш логалше чыла пациентлан эм препаратым амбулаторий условийыште тӱрыс ситарыме, амбулаторийыште онкологий полыш дене 3 рӱдерым почмо, ракым тӱҥалтыш стадийыште пален налмашым 63,3 процентыш шуктымо, азам ыштымаш шукемын, йоча колымаш кок пачаш шагалемын, тазалыкым аралыме 5 объектым чоҥымо да 7 объектым капитально олмыктымо.
Тыгай пашам шуктымо кӱшеш 2024 ийыште илыме кокла кужыт 70,93 идалыкыш шуын. 2021 ийысе дене таҥастарымаште илыме кужыт республикыштына 1,9 процентлан кушкын (тунам 69,59 идалык лийын), колымаш 1000 еҥлан шотлымаште 16,7 гыч 12,9 марте шагалемын.
Шке выступленийыштыже Владимир Юрьевич кӱлешан кадр йодышым тарватен. 2025 ий тӱҥалтышлан медорганизацийлаште улыжат 12641 еҥ ышта, тушечын – 2122 врач, 5547 кокла медпашаеҥ. Кызыт 334 врач да 440 кокла медпашаеҥ ок сите. «Земский доктор» да «Земский фельдшер» программыла почеш 187 медпашаеҥ дене договорым ыштыме. 10 тӱжем еҥлан шотлымаште врачым ситарымаш 1,6 процентлан ешаралтын. ФАП-влак 99,2 процентлан комплектоватлыме улыт.
Медицине кадрым савырышашлан да пеҥгыдемдышашлан, министрын ойлымыж почеш, тыгай социальный полыш ышталтеш: служебный илыме вер (специализироватлыме илыме вер фондын 45 пӧлемже) пуалтеш, ялысе специалист-влаклан должностной окладыш 15 процент ешаралтеш, илыме вер ден коммунал услугылан роскот компенсироватлалтеш, наставник-влаклан тӱлалтеш, врач-влаклан илыме условийыштым саемдаш 3 миллион теҥге кугыт социальный полыш ойыралтеш (тений ты кӱлешлыклан республикын бюджетше гыч 30 миллион теҥгем пыштыме).
«Кужун да чолган илымаш» у нацпроектын тӱҥ шонымашыж нерген ойлышыжла (11 федерал проект, тушечын 9-ыже Марий Элыште шукталташ тӱҥалеш), Владимир Гладнев Российыште илыме кужыт 2030 ийлан 78 идалык марте кужемшаш манеш. Тидлан таза йӱла да оласе ден ялысе илыш ойыртем изем толмо полшышаш. Тиде нацпроектын регионал проектшым, тыгак «Еш» нацпроектын «Авам да йочам аралымаш» регионал проектшым финансироватлаш кум ий жаплан 2034,6 миллион теҥге ойыралтеш.
Иктыжым олмыкташ, весыжым пойдараш
«Еш» нацпроектын «Еш поянлык да тӱвыра инфраструктур» федерал проектшын икымше лектышыж нерген «правительстве шагатыш» погынышо-влак ончылно тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын алмаштышыже Александр Луничкин каласкален.
Тудо палемден: тений республиклан тӱвыра объектлам капитально олмыкташ да тоштер ден книгагудылам технически пойдараш оксам ойырымо. Тидын кӱшеш М.Шкетан лӱмеш Марий национальный драме театр капитально олмыкталтеш (2026 ий майыште мучашлалтеш), С.Г.Чавайн лӱмеш национальный книгагудо (2027 ий июнь), У Торъял посёлкысо йоча сымыктыш школ (2025 ий декабрь), Звенигово оласе йоча сымыктыш школ, Килемар район Нежныр ялысе тӱвыра пӧрт олмыкталтыт, Козьмодемьянскысе А.В.Григорьев лӱмеш художественно-исторический тоштер технически пойдаралтеш, ты олаштак рӱдӧ книгагудо негызеш модельный книгагудо ышталтеш.
Йочан еш ден кугурак тукымлан полыш
«Демографий» нацпроектын «Йоча шочмо годым ешлан финанс полыш», «Кугурак тукым» да «Паша верым ситарымаш» федерал проектше-влакын кузе шукталтмышт дене паша да социальный аралымаш министрын пашажым шуктышо Эдуард Загрутдинов палдарен.
Тудын ойлымыж почеш, Марий Элыште икымше федерал проектше негызеш ӱмаште 2360 еш шуко йочан семын окса полышым, 938 еш ава капиталым налыныт, ЭКО йӧн дене мӱшкыраҥдыме 210 циклым ыштыме.
Кокымшо федерал проект негызеш 2022 ий гыч шоҥгыеҥ-влаклан мӧҥгыштӧ кужу жап уходым пуымо системе шыҥдаралтеш. Тудын дене кодшо ийын 2247 еҥым авалтыме. Психоневрологий профилян интернат-пӧрт гыч 100 еҥлан илыме корпусым чоҥымо да шоҥгыеҥ ден инвалид-влаклан Йошкар-Оласе «Пӱнчер» интернат-пӧртын зданийжым пужен ыштыме проектлам шуктымо.
«Паша верым ситарымаш» проект негызеш «Российысе паша» кок кадр рӱдерым почмо, 3,7 тӱжем наре еҥ профквалификацийжым нӧлтен, 960 гражданым жаплан пашаш вераҥдыме.
Вара Эдуард Ирикович «Еш» нацпроектын «Шуко йочан еш» да «Кугурак тукым» федерал проектше-влак кузе шукталтме нерген рашемден. Икымше проектше шуко йочан ешым шукемдымашке виктаралтын. Марий Элыште тыгай еш-влаклан илыме вер ден коммунал услугылан, илыме верым ырыкташ топливылан роскотын 30 процентше компенаций семын тӱлалтеш, йоча-влаклан вургемым да спорт формым налаш ий еда 8027 теҥге да транспорт дене кудалышташ тылзе еда 1249 теҥге пособий пуалтеш. 2025 ий гыч у мерым ешарен пуртымо: шуко йочан еш гыч иктыжым профессионально туныктен лукташ акын пелыж наре компенсироватлалтеш, мӱшкыраҥше студентке-влаклан ик гана 100 тӱжем теҥге тӱлалтеш, «Социальный няня» услуго пуалтеш, угыч шочшо да кум ияш марте йоча-влаклан эн кӱлшӧ ӱзгар прокат пункт гоч яра пуалтеш, ЭКО-лан яра ямдылат, 2025 ий 1 январь деч вара кумшо але утларак йоча шочмеке, ипотекылан тӱлышаш кугыт 1 миллион теҥгелан шӧралтеш, шуко йочан еш-влак дене социальный контракт ышталтеш (2025 ийыште – эн шагалже 1513 договор лиеш).
«Кугурак тукым» федерал проект илалше ден инвалид-влаклан кужу жап уходым пуымо системе гоч полша. Тений республикыштына 2258 еҥым тыгай йӧн дене авалтыме. Нунылан полшаш 1634 еҥым пашаш налме, шукышт (63 процентше) шке инвалид родыштым ончат. Уходым пуышо школ-влак пашам ыштат, нунылан спецоборудованийым да тарванылаш полшышо технический средствым налме. Медучреждений ден социальный службо-влаклан вашла полшашышт ведомство-влак кокласе координаций рӱдерлам ыштыме. Нуно полыш кӱлшӧ 1551 граджданиным рашемденыт.
Социальный обслуживатлыме системе вияҥме у шӱлышым налын, тушто 1800 утла еҥ пашам ышта. Тиде шоҥгыеҥлан полышкалыше, уходым организоватлыше, социальный координатор да кӱлешлыкым аклыше эксперт-влак улыт.
Проект негызеш 2025-2030 ийлан «Кужун да чолган илымаш» ведомство-влак кокласе регионал проектым ямдылыме. Тудо республикыштына шоҥгыеҥ-влакын чолган да тазан илымыштым шуйымашке виктаралтын. Тенийысе икымше пелийыште 57822 еҥ тудын участникше лийын, тыге план почеш палемдымашке шумо.
Колыштмо, йодыштмо, вашештыме
«Правительстве шагат» годым депутат-влак лекше йодышлам пуэн кертыныт. Нунышт Волжскысо «Ариада» ий дворецын пӱрымашыже, Тазалыкым аралыме министерстве ден Марий кугыжаныш университет коклаште медицине кадрым ямдылыме кылым саемдыме, республикын материальный огыл тӱвыра поянлык объектлажым Россий калык-влакын материальный огыл тӱвыра поянлык объектлашт реестрыш пуртымо дене кылдалтыныт. Илыме посна вердыме еҥ-влаклан интернатлаште верым пуымо дене кылдалтше ситуаций, Йошкар-Олаште «Перспектива» социальный адаптаций рӱдерын «Социальный унагудо» отделенийжын пашаж нергенат мут лектын. Мутланымаш, мутат укке, пайдале лийын.
Марий Эл Кугыжаныш Погынын пресс-службыжын уверже негызеш Юрий ИСАКОВ ямдылен.
Снимкылаште: Марий Эл вуйлатыще Юрий Зацев триатлон дене республикыште эрыше Россий чемпионатыште сеҥыше-влакым саламлен; йочан тазалыкшылан – тӱткышым; У Торъял посёлкысо Эрик Сапаев лӱмеш йоча сымыктыш школ олмыкталтеш.
Республикын Спорт, Тазалыкым аралымаш, Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствыла деч налме фото.
