Йылмым, литературым да историйым шымлыше В.М.Васильев лӱмеш марий институтын Марий археологий экспедицийжылан – 70 ий.
Марий археологий экспедицийын эртыме корныжо могай, таче тушто кӧмыт тыршат да мом шымлат, ты профессий мо дене оҥай – тиде да моло нерген институтышто 2007 ий гыч пашам ыштыше археолог, вӱдышӧ научный пашаеҥ, 2020 ий гыч экспедицийым вуйлатыше, историй науко кандидат Александр Акилбаев дене вашмутланымашым лудса.
– Александр Владимирович, айста Марий археологий экспедицийын эртыме корныж гыч тӱҥалына.
– Марий археологий экспедицийын шочмо жапше – 1956 ий. Но тымарте Марий кундемыште археологий лийын огыл манаш ок лий. Кундемыштына кумдан палыме руш учёный-археолог Римма Чубарова шымлымашым эртарен. Но археологий паша системе почеш ышталтын огыл, посна шымлымаш-шамыч гына лийыныт. А Марий археологий экспедиций шочмеке, Марий АССР мучко шымлымаш план почеш ышталташ тӱҥалын. Тудым палыме Россий да Озаҥ археолог Альфред Халиков вуйлатен да кундемыштына ты наукым вияҥден колташ кугу надырым пыштен.
1960 ийыште экспедицийым Геннадий Архипов вуйлаташ тӱҥалын, тудо ийынак Марий АССР-ыште икымше гана археологий направленийлан кадрым ямдылымылан тӱткыш ойыралтын. 1993 ий гыч Валерий Никитин вуйлатыше лийын, тудын эн кугу надырже – Марий Эл Республикын археологий картыжым савыктен луктын, 100 дене памятникым муын, шагал огыл кӱнчен, тудо – лу наре монографийын авторжо. 2020 ий гыч экспедицийым вуйлаташ мылам ӱшаненыт.
– Тӱҥалтыш гычак Марий археологий экспедиций икмыняр направлений дене пашам ышташ тӱҥалын. Кажныж дене эн кугу шымлымаш-влакым палдарыза, пожалуйста.
– Кугу направлений кӱ курымым шымлымаш дене лийын. Тудым Валерий Никитин ӱмыржӧ мучко вӱден: кӱнчымашлаште моткоч шуко памятникым шымлен, погымо чумыр материалжым систематизироватлен, монографий-влакым савыктен луктын. Лач тудо Юл-Чолман регионлан теорий базым ыштен. Кызыт мартеат пашаже-влак эталонлан шотлалтыт.
Бронзо курым направлений дене шымлымаште Сергей Большов ден Борис Соловьёв тыршеныт. Каласыман, Марий археологий экспедиций мемнан институт ден Евсеев лӱмеш национальный краеведений тоштерын базышт негызеш шочын. Сергей Владимирович кок вережат пашам ыштен. Тудо Медведево районысо Пеленгер шӱгарлам шымлен. Борис Степановичынат надырже кугу, тудо Юрино районысо Галанка курык илемым шымлен. Тыгак Усть-Вӱтла але Юрино шӱгарлам почын, шымлымашым эртарен. Тиде памятник регионын бронзо курымысо илышыжым шымлымаште моткоч кӱлешанлан шотлалтеш.
Вес направлений – калык-влакын вес верыш илаш куснымо саманышт, кӱртньӧ да кокла курымла тӱҥалтыш. Тиде йодыш дене уло ӱмырышт мучко тыршыше еҥ-влак уке улыт. Жапын-жапын шымлалтын, икмыняр кӱнчымаш лийын, мутлан, Ахмылово (Курыкмарий районышто), Азелин (Киров кундемыште), Унчо (Морко районышто) да эше икмыняр шӱгарлаште. А кызыт тиде направлений у шӱлышым налеш манын каласаш лиеш. Мемнан изирак научный пашаеҥна Дарья Олеговна Кутузова калык-влакын вес верыш илаш куснымо саманже дене кылдалтше курымысо азелин культурын шӱгарлажым шымла.
Марий археологий экспедицийым ыштыме дене эше ик кугу направлений шочын, да тудо кызытат вияҥеш. Тиде монгол-влакын кид йымакышт логалме деч ончычсо, кокла курымысо марий тӱвыра. Шымлымашым Альфред Халиков ден тудын ончыкылык пелашыже Елена Безухова тӱҥалыныт. Нуно Угарман областьысе Веселово шӱгарлам кӱнченыт.Умбакыже ты пашам Геннадий Архипов шуен. Тудо Веселово, Дубовский (Юл эҥерын шола серыштыже), Руткин (Курыкмарий кундемыште), Выжум (Юрино районышто) да моло шӱгарлам шымлен. Кок монографийым савыктен луктын. Тыге тудо умбакыже шымлаш негызым ыштен.
1977 ийыште институтышто Татьяна Никитина тыршаш тӱҥалын. Тиде жапыште да таче марте тудо моткоч кугу пашам шукта. Юрино районысо Нижняя Стрелка шӱгарла гыч тӱҥалын да вара ик памятник почеш весым шымлен: Выжум (Юрино районышто), Михеевын затонжо, Боровской Кордон, Русенихе (Угарман кундемыште), Красногорск (Звенигово районышто), Амоксар (Чебоксар водохранилищын отроштыжо) да молат. Татьяна Багишевна Геннадий Андреевичын пашажым шуен, но тидым кызытсе жаплан келшыше кӱкшытыштӧ, у йӧн да у методике почеш ышта. Шымлымашыже-влак негызеш тудо марий калыкын кушеч лекмыж нерген кызытсе концепцийым луктын. Ондакше марий-влак утларак касвел городецкий племена-влакын да азелин, вес семынже Юл кундемысе финн ден пермь але урал финн-влакын вашкылыштлан кӧра шочыныт манын шоненыт гын, Татьяна Багишевна тыге шотла: марий-влакын азелин компонентышт (урал финн-влак) шагал, нунын негызыштышт – Юлын кок йогынжо кокласе утларак касвел племена-влакын тукымышт улыт.
Мыят тиде теме денак Кострома областьыште Кузин хуторласе шӱгарлам шымлымашым эртаренам. Моткоч оҥай: марий-влакын шӱдӧ дене километр тораште илыше коми-зырян-влак дене вашкылышт шочын. Марий-влак пелен пошкудо кундемлаште (эн ончычак Юл мучко, тудын дене Скандинавий гыч Иран марте сатум шупшыктеныт) илыше-влак дене тӱвыра, сатум торгайыме вашкылым почын пуышо диссертацийым араленам. Умбакыже – кокла курым мучаш да у жап. Тыштат кугу надыр – Татьяна Багишевнан. Кандидатлык монографийже 16-18-ше курымласе шӱгарла дене кылдалтын. Тудо 13-шо курымысо Аламнер илем олмым (авт.: рушлаже «городище»), тыгак ты пагытысе эше икмыняр илемым шымлен. Тиде направлений пӱтынек Татьяна Багишевнан ӱмбалныже. Шке жапыштыже ты теме дене Аурика Михеева шымлымашым эртарен. Нунын пырля ямдылыме монографийышт савыкталтын. Тыгак кокла курым тӱҥалтыш дене кылдалтше марий-влак нерген Алексей Викторович Михеев, Диана Юрьевна Ефремова, Александр Игоревич Шадрин шымленыт.
– Палена, эше ик направлений ешаралтын.
– Туге, тиде – аралыме археологий. Федеральный закон дене келшышын, верлаште чоҥымо паша тӱҥалме деч ончыч ме тушто шымлымашым эртарышаш улына. Тиде направленийышкак археологий памятник-влаклан мониторингым пуртыман. Марий Элын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствыж дене пырля палыме шарныктышым могай улмыжым, кушто верланымыжым (раш координат лийшаш) да молымат тергена, чекшым палемдена да кадастр картыш пуртена. Могай монографий-влак савыкталтыныт – «Труды Марийской археологической экспедиции» серверыштына пален налын кертыда.
– Кажне археологий шымлымаш – аклаш лийдыме кугу паша. Туге гынат марий кундемлан поснак шергаканже нунын кокла гыч могай?
– Бронзо курымысым палемдаш гын, тиде Усть-Вӱтла шӱгарла. Кокла курым тӱҥалтышысе – Ахмылово (Козьмодемьянск ваштареш) шӱгарла, кокыт уло. Тушто Валерий Степанович Патрушев, кугу специалист, кӱнчен. Шӱгарла-влак тиде кундемыш толшо икымше, тыгак городецкий культур деч ойырлышо марий-влак нерген палдара.
9-11-ше курымласым налаш гын, Угарман областьысе (Кострома кундем декырак) Веселово шӱгарлам палемдыман, очыни. Тиде археологий памятник почеш кокла курымысо марий-влакын палышт почылтын: вургемышт, колышым тойымо йӱлашт.
12-13-шо курымласым налаш гын, тиде Выжум, Руткин шӱгарла-влак (Юрино районышто), вараракысе – Курыкмарий районысо Аламнер илем олмо.
– Марий кундемын историйже да тӱвыраже нерген шинчымашым могай шымлымаш ятырлан кумдаҥден, тыгак чумыр российысе да тӱнямбал археологий наукыш надырым пыштен?
– Тиде йодышлан вашешташ манын, кажне курым дене кылдалтше специалист лийман. Сандене кудым палем, тудын нерген каласен кертам, тиде – кокла курым. Марий калыкын колышым тойымо йӱлаже моткоч ойыртемалтше, вес тӱняш кайышым вургемым чиктат, а пеленже шуко арверым пыштат: сар-куралым, паша ӱзгарым, сӧрастарышым, оксам… Чыла тиде археологийыште – «закрытый комплекс» умылымаш. Колышо айдемын вургемже, пеленже пыштыме арвер-влак ик жапыште кучылталтыныт, кунам – окса палдара, тушто ийым, олам да вуйлатышым ончыктымо.Тудын почеш марий калык нерген веле огыл, тудын пелен илыше моло калык-влак нерген пален налаш лиеш. Молан манаш гын ик шӱгарласе арвер ик тӱвыран гына огыл лийын кертеш, тыгайым Балтике гыч Урал марте да умбакыже кучылтын кертыныт.
– Марий-влакын шӱгарлашт аклаш лийдыме улыт, маннеда.
– Туге. Но, чаманен каласыман, шӱгарла-влакым толышо-влак лийыныт да кызытат вашлиялтыт. Мутлан, шке жапыштыже Юрино районысо Выжум шӱгарлам сайынак толеныт. Интернет полшымо дене тушеч йомшо арвер-влакым кычалашат тӧченна, но арам. Адакшым муына ыле гынат, археологий йӧн деч посна кӱнчен лукмо арверын кӱлешлыкше йомеш манаш лиеш.
– Александр Владимирович, Те шкеже историклан тунем лектында, археологий кумылдам мо дене савырен?
– Марий кугыжаныш университетыште икымше курсышто улмем годым Аламнер илем олмыш кӱнчымашке «доброволец» семын каяш темленыт. Каенам, келшен. Очыни, кӱнчымашын «шӱлышыжӧ» кумылем савырен, акрет годсо арверым ужат, кучен ончет… Адакшым пӱртӱс тушто пеш мотор. Вес кеҥежымат тушко миенам, умбакыже курсовойым археологий теме дене ямдыленам, а пытартыш курсышто институтыш пел ставкылан лаборантлан пашаш налыныт.
– Содыки, шӱгарлам кӱнчаш – манаш веле, кажне ок керт. Шучкын чучеш…
– Уке, шучко огыл. Туге, икымше гана кӱнчымаште лийме годым психологий могырым нелырак шижмаш лийын, а вара – уке… Чынжым гын, мылам кӱнчымаш, шымлымаш школ годсек оҥайын чучын.
– Тачысе Марий археологий экспедицийыште мыняр еҥ тыршеда? Кызыт могай тӱҥ паша ышталтеш?
– Чылаже шым еҥ улына. Тиде тӱҥ научный пашаеҥ, историй науко доктор Татьяна Никитина, кугурак научный пашаеҥ, историй науко кандидат Алексей Михеев, изирак научный пашаеҥ-влак Дарья Кутузова, Дарья Морохина да Иван Суманеев (эн самырык, магистратурышто тунемеш), лаборант Татьяна Кувшинская да мый. Эше мемнан дене тичмаш огыл ставке дене Ксения Втюрина, тыгак кеҥеж жаплан – изирак научный пашаеҥ Алексей Кудрявцев тыршат.
Кӱ, бронзо курымлам шымлымаш кызыт кӱрылтын манаш лиеш, но калык-влакын вес верыш куснымо саманышт дене кылдалтше, кокла курым да шарныктышым аралыме направленийла дене шымлыме паша умбакыже шуйна. Кокла курым тӱҥалтышым да калык-влакын вес верыш куснымо саманыштым Алексей Михеев шымла. Каласышым, кызыт Дарья Кутузова Звенигово районышто кӱнчымашыште, тудын дене пырля Дарья Морохина ден Иван Суманеев (тудат тиде пагытымак шымла) пашам ыштат. А Дарья Морохина археологий отчётлан электрон базым ышта. Марий тӱвыран кокла курымысо памятниклаж дене шымлыме пашам умбакыже Татьяна Никитина шуя. Тений кеҥежым тудо Ксения Втюрина дене Угарман кундемысе Краснобаковский районыш разведкыш миеныт да оҥай шарныктышым муыныт. Ӱмаште Татьяна Никитина ты районысо Боровской кордонышто лийын. Икмыняр ий Чебоксар вӱд аралтышын отроштыжо улшо Амоксар шӱгарлам кӱнчымаште лийын, 2019-2020 ийлаште – Красногорск шӱгарлам шымлен, эше ончычрак – Михеевын затонжым (Угарман кундемыштак). Шымлыме пашажым иктешлыше «IX-XI курымлаште Вӱтла-Виче эҥер-влак кокласе калыкын ӱштӧ наборжо» монографийже Будапештыште венгр да руш йылмыла дене савыкталтын, а презентацийже Татарстан Республикын Науко академийыштыже лийын. 2024 ийыште Татьяна Никитинан, Валерий Никитинын да Диана Ефремован «Предмет, образ, символ: к истокам марийской культуры» книга-альбомышт савыкталтын, презентаций Москвасе ВДНХ-ште лийын. Мый 2017-2023 ийлаште Кузин хутор-влакын шӱгарлаштым (Кострома областьыште) шымленам: пӱтынек кӱнчымӧ, шымлыме материалым савыкташ шонем.
– Кӱнчен лукмаште мумо могай арверым эн оҥайлан шотледа?
– Скрамасакс – скандинав боевой кӱзӧ. Татьяна Багишевна 2010 ийыште Русенихе шӱгарлам кӱнчен, тушто мыят лийынам. Тиде кӱзӧ моткоч шуэн вашлиялтше саргурал, тудо Русьышто икмыняр гына. Скандинав племена-влакын кӱзышт мемнан кундемыш кузе логалын – моткоч оҥай. Тиде оружий айдемын кугу статусан, поян, воин улмыжым ончыкта. Чумыр налмаште археологий комплекс – марий еҥын, молан манаш гын тушто пӧръеҥ сӧрастарыш уло, тойымо йӱлажат – марий-влакын. Тугеже, колышо айдеме верысе лийын, но тиде скандинав кӱзӧ кузе тудлан логалын – тиде чынжымак оҥай.
– Марий археологий экспедицийын ончыкылык планже могайрак?
– Пашам ышташ. А план эреак вашталтеш. У памятникым муына – кӱнчаш, шымлаш тӱҥалына, сандене план тунамак вашталтеш.
Г.Кожевникова
Фотом МАРНИИЯЛИ-н архивше гыч налме.
