Икымше марий профессионал композитор Иван Степанович Ключников-Палантайын шочмыжлан 24 апрельыште 140 ий темеш.
Ом мужед, шочын кунам, могай ийын?
Но тек тыгай чын ила курымлан:
Мурызын пӱтынь илышше лийын
Шочмо кече – марий мурылан!
В.Колумб
Йошкар-Оласе Лев Толстой урем дене ӱлыкӧ волымо годым ужар чия дене чиялтыме, калай дене леведме тиде чатката пу пӧртым ужде от эрте. Кызытсе саманлан келшыше, кугу чапле кӱ пӧрт-влак покшелне пелед шогалше отрола веле коеш. Урем могырысо пырдыжыште мемориал оҥа шижтара: тиде – икымше марий композитор Иван Степанович Ключников-Палантайын тоштер-пӧртшӧ. Тудо Тимофей Евсеев лӱмеш национальный тоштерын филиалжылан шотлалтеш.Мый тыште пытартыш гына эше студент пагытем годымак лийынам ыле, а кызыт редакций паша дене лӱмынак тольым.Тыште тоштер-пӧрт вуйлатыше Антонина Пекунькинавашлие. Тудын ойлымыж почеш шкаланем композитор нергенат, илыме пӧртшӧ нергенат шагал огыл пален нальым.
Но айста ондак кӱчыкын «марий шӱшпыкнан» (шарнеда Константин Исаковын тыгай лӱман романжым?) илыш корныжым ушештарена.
* * *
Икымше марий профессионал семмастар Ключников (Палантай) Кугу Какшан воктенысе Какшамарий ялеш (кызыт Звенигово район) 1886 ий 11 (24) апрельыште шочын. Ачаже вӱд дене шолым (чодырам) волтымаште тыршен. Муро кумылым, чон яндарлыкым изи Ваня аваж деч налын.
Еш нужнан илен, сандене лу ияш Ваняланат чодырам волтымо пашашке ушнаш пернен. Тунам тудо бурлакын неле пашаж дене тӱкнен, а бурлак-влакын ойган мурышт изи рвезын шӱмешыже келге палым коден.
Рвезе тунемаш тыршен. Школ деч вара Иван Ключников Уфа оласе кок классан училищыш пурен (тушто чӱчӱжӧ пашам ыштен), тушто скрипка дене шокташ тунемын. 1905 ийыште руш музыкальный обществын Озаҥысе музыкальный училищыж пеленысе регент курсыш пура. Тыште черке хорым вуйлаташ ямдыленыт. Окса шотышто начарлан кӧра Иван Ключников Озаҥысе духовный семинарийысе канцелярий делопроизводительын полышкалышыжлан пашам ышта. Тыштак Иван Степанович социал-демократический кружокын чулым еҥже лиеш.
1906 ий август тылзыште шочмо Какшамарий ялыштыже восстаний ылыжын, Ключников-Палантаят тушко ушнен. Сандене тудым арестоватленыт, Озаҥтюрьмаш петыреныт, тыште тудо пел ий шинчен. Тышеч ончыкылык композиторым Вологда губернийысе Вельск олаш кок ийлан ссылкыш колтеныт.Тыште марий рвезе сем дене чот пашам ышта, любительский манме хорым чумыра. Тиде хор верысе калыклан моткоч келшен.
Ссылке деч вара Ключников, тунеммым умбакыже шуяш манын, Озаҥыш пӧртылеш. 1909 ийыште регент курсым пытара, аттестатым налеш.
Политикыш ушнымыжлан кӧра Ключников ятыр жап пашаш пурен ок керт. Чолман воктенысе Усолье олаште гына завод черкыште регентлан шогал сеҥа. 1912 ийыште Иван Степанович Угарман кундемысе Лысьва олаш кусна. Тыште тудо пӧръеҥ гимназийыште мураш туныкташ да адакат завод черкыште регентлан ышташ тӱҥалеш. Чыла яра жапшым, усталык вийжым завод пашазе, служышо гыч чумырымо хорлан пуа. Хор Урал мучко коштын. Ик тыгай концерт годым, Чусовой олаште, Иван Степанович ончыкылык пелашыжым – Мария Александровна Ежовам – вашлиеш.
1914 ийыште Иван Степанович Петербургыш кая, кугыжан двор пеленысе капеллын регент курсышкыжо тунемаш пура. Тудым пытарымек, Лысьва олаште умбакыже регентлан тырша.
* * *
Октябрь революцийым Иван Степанович саде олаште вашлиеш. Верысе завод пашазе-влак тудым Советыш депутатлан да калык туныктымо пӧлкан коллегий членжылан сайлат. Колчакын армийже наступленийым тӱҥалмек, завод комитетын пашаеҥже-влакым Вятский губернийыш эвакуироватленыт. И.С.Ключников эшелон начальник лийын.
Вятка олаш толмек, тудым музыклан туныктымаш шотышто инструкторлан шогалтат. Вара Озаҥ олаш кусна, тыште ончычсо йолташыжым, Николай Матвеевич Орловым, вашлиеш да тудын Краснококшайскысе туныктышо семинарийыш пашам ышташ каяш темлымыж дене келша.
Тыге композитор 1919 ийыште Краснококшайскыш толеш. Тиде жап гыч тудын илышыштыже у да сай лектышан йыжыҥ тӱҥалеш. Тыште Иван Степанович сем усталык пашалан чыла вийжым пуа, марий профессионалмузык искусствым вияҥдаш пижеш. Шкежат ятыр сера, фольклорым шуко пога, дирижёр да туныктышо семын тырша, тылеч посна кугу мер пашам вӱда.
Тыгодымак Ключников-Палантай марий мурым утларак келгын да кумдан шымлаш шона. 1919–1920 ийлаште, марий калыкын фольклоржым погаш манын, кок гана этнографий экспедицийыш лектын коштеш. Тиде экспедицийым педкурсышто марий йылмым туныктышо Валериан Михайлович Васильев вуйлатен. Ты лектын коштмаште кумшо еҥже Иван Степановичын тукым шольыжо Яков Андреевич Ишпайкин (Эшпай) лийын. Экспедицийыште погымо материалышт вара «Марий муро» сборник дене лектын.
1920 ийыште Ключников Краснококшайскысе туныктышо курсышто тунемше-влакын хорыштым чумыра. Тушто шкеже сольфеджиом да музык грамотым туныкта. 1921 ий 1 мартыште Марий автономийым увертарыме лӱмеш пайрем касыште Иван Степановичын возымо произведенийже-влак икымше ганайоҥгалтыт. Иктыжым композитор пайремлан лӱмын серен – «Марий Советын съездшылан» маналтын, весыже – калык мурым келыштарымаш.
1923 ийыште Палантайын хоржо Москошто Совет Российысе хор-влакын Икымше олимпиадыштышт шке мастарлыкшым ончыкта. Тыште тудым пеш кӱкшын аклат: хор кокымшо премий дене палемдалтын, икымшыжым Митрофан Пятницкийын чумырымо руш хор налын. Тушто лийше-влакын варажым ойлымышт почеш, Митрофан Ефимович марий хор да тудын вуйлатышыже Иван Палантай нерген кумыл нӧлтын ойлен да мокталтен, Палантайын марий калык мурым сайын умылымыжым да тудым моштен йоҥгалтарымыжым палемден.
* * *
Марий автономный область шкенжын вич ияш лӱмгечыжлан виян ямдылалтын. Иван Палантай тыгодым шуко произведенийым воза. Юбилейлан 180(!) еҥан хорым мураш ямдыла. Пайрем концерт 1926 ий 1 мартыште Маргостеатрын пӧртыштыжӧ эртаралтеш. Хор эн ончычак марла «Интернационалым» мура, вара Шабдар Осыпын мутшылан возымо «Йывырте!» мурым шергылтара. Икмыняр марий калык муро, тыгак марий автономийын визымше идалыкшылан лӱмын возымо «Кӱсле» муро (мутшо Г.Микайын) йоҥгалтыт. Тиде композиторын пытартыш выступленийже лийын.
Палантайын тазалыкше тугакшат начар улмаш, а пашам чот ыштыме дене тудо эшеат лунчырген. Композитор черланен возеш. Врач-влакын темлымышт почеш Сочишке эмлалташ кая. Но илышаш кечыже кодын огыл улмаш. Тудым Москосо туберкулёз институтыш кондат. 1926 ий 11 июньышто нылле ик ийыш тошкалше марий шӱшпыкын муршӱмжӧ кырымым чарна. 16 июньышто «Йошкар кече» газет мелын лаштыкыштыжак тыгай некрологым пуа: (верстальщиклан: тышке 1-ше фотом вераҥдаш). Москосо марий представительстве да марий землячестве композиторым Ваганьково шӱгарлаш тоят. Мер калыкын да родо-тукымжын кумылыштым шотыш налын, Иван Степановичын капкодшыжым 1972 ийыште Моско гыч Йошкар-Олаш кондат, 18 майыште шочмо мландыш, Турун шӱгарлаш пыштат.
* * *
Палантайын ӱмыр лугыч лиймыже пеш шуко еҥым ойгаҥдарен. Тиде ойган шӱлышым тудо кечыласе «Йошкар кече» газетым шергалмем годым мый раш шижым. Икмыняр чаманымаш возымым лудшына-влаклан тӱрыснекак палдарынем. Вет тунамсе чон вургыжмым кызыт шкенан мутна дене каласен пуаш йӧршынат ок лий – чыла «тамже» пыта.
Ӱпымарий (Валериан Михайлович Васильев) 19 июньышто возен:
Чон пытенак муретым колыштына ыле,
Чонет лектал каялын – мом мурет?!
Вашлийынат, куанен ваш ойлена ыле,
Тӱнчат эртен ваш лияш – мом ыштет?!
Эртыше арняште кугарнян марий калык чоныш пеш кугу ойго толын перныш: эрдене 7 шагатыште Моско олаш пагалыме Палантай йолташна мемнан деч йӧршын ойырлен.
Кум тылзат ыш эрте, тудо кечывал йымал могырыш, Сочи лӱман эмлыме верыш поремаш манын каен ыле. Марий манмыла, «пиалдыме шагатлан лектын ала-мо».
Ондакше чот тӱлыжген кайыше еҥ кайышыла корнешак Озаҥеш туешкен. Моско олаште черже адак ешаралтын ала-мо. Эмлаш мийыме верыш шумекше, вийым налаш тӱҥалме олмеш чотак туешкен возын. Тыге ик тылзе чот туйо киен лектынат, иже вуй нӧлталаш йӧршӧ лийын. Туге гынат черже тудым йӧршын тӱлыжтарен, алжым пытарен. Тыге кок тылзе утларак киенат, мӧҥгеш каяшат вийже кодын огыл. Тудым Моско гыч Сидушкин лӱман ик йолташ миен налын конден. Тыге мӧҥгеш толаш лекше еҥ Моско олаш, пел корнешак, коленат колтен.
Палантай йолташ калык пашам вуйлатен илен огыл гынат, лӱмжӧ кугу шотышто, пеш кугун жаплен, йӧратен шарнен ойлымо лӱм лийшаш. Марий мурым сылнештарен возышо марий коклаште але марте ик Палантай йолташ веле ыле; туге возышо, тудын семын мурыктен моштышыжат моло уке манме дене иктак. Тиде мутын чынже 1923 ийыште Моско олаш пеш пале лие. Тудо ийысе кугу выставкыште, шоктымо пашам виктарыше кугу школыштат Палантайын возымыжо, мурыктымыжат моткоч сылнылан шотлалте.
Палантай йолташ пытартыш лу ийжым илыме годсек марий мурым поген, мурын законжым, сылнештарен возымо йӧнжымат кычал илыш. Тудын погымыжо «Марий муро» кнагашкат шуко пурен, шке гыч возымо марий мурыжат шуко, адак лӱмын школышто мурыктымылан возымо кнагажат уло.
Палантай йолташ колымешкыжак манме гай эртак марий мурым поген, муро сылнештарыме йӧн кычалын эртарыш. Колымыж ончыч гына марий муро кнагам кокытым савыктен кодыш. Поремаш манын кайыме верышкыжат пырля тӱҥалме когыньнан пашанам налын каен ыле. Тудыжат кок-кум йӱк дене, шукын денат возалтшаш марий муро кнага. Тулеч посна тудо шкет лукшаш марий муро кнагам кокытым возен илен ыле.
Палантай йолташын мастар мурызо улмыжым шинчыдыме уке, манашат лиеш. 1909 ийыштак тӱҥалын, колымешкыже чарныде туныктымо, муро возымо паша денак курымжым эртарен. Йӱштымат, шокшымат шуко чытен, шукыжым калык верчак тӧчен пашам ыштен илен.
Шкенжым ончен ышна мошто гын, лӱмжым йӧратен шарнен, керек ешыжлан сай илашыже йӧным ышташ кӱлеш. Палантай йолташын ватыж дене ныл ияш изи ӱдыржӧ кодын. Кугун жаплыме еҥын ешыжат кугун ончалтше. Туге ончымаште веле тудын лӱмжат, пашажат жаплыме лиеш».
Ӱпымарийын возымыж пеленак изи гына «Ойган увер» манме серымаш уло. Тушто туныктышо ушем правлений тыге манын:
«Марий мурызына пытыш. Ынде тугай еҥжым Марий кундем ала-кунам ужеш. Илымыж годым тудо марий калыкын ожно пызырналтше йӱлажым, койышыжым чараш луктын кодыш.
Палантай йолташ шке мурыж дене ятыр калыкын шинчавӱдшымат лукто, чонжымат нӧлтале».
«Палантай лӱмеш лийже» чаманымашын авторжо шке лӱмжым ала-молан шылтен, Чытамсыр манын гына шынден. Тудын каласен кодымыжат мыланна пеш оҥай:
«Палантай йолташын колен колтымыжо кок семын шӱмлан чучын шога. Ик семын манаш гын, тудо мыскарам йӧратыше, политик нерген шинчен шогышо, тамака шупшаш, коклан подылашат йӧратыше еҥ ыле. Педтехникумышто икшыве туныктымаштат мо кӱчык, мо ок ситым эн ончыч тудо пала ыле. Ынде ятыр годсек туныктенат илыш да, пашажымат пеш шинча ыле да, педтехникумым пешак йӧрата ыле, тунемшыжат пешак пагалат ыле тудым. Чынжым манаш гын, Чарла педтехникумым шукыжым Палантай ончен луктын, Палантай вуйлатен шоген. Вашталт шогедыше вуйлатыше-шамыч лачак шке лӱмыштым гына пуэн шоген улыт. Керек-могай титак лиеш гынат, тунемше-шамыч Палантай деч эн чот лӱдыт ыле, молым тунарак шотлымаш уке ыле.
Тиде Палантай колыш, ынде тудым ужаш ок лий, кидым кучен мутланаш ок лий, кӱлешет годым толын ок полшо. Мыланна, пырля илен толшылан, тидым шоналташ пеш йӧсӧ.
Мемнан шӱмлан Палантай адак вес семынат чучын шога. Тиде вес семын чучын шогаш Палантайым ужмо ок кӱл, пырля илымат ок кӱл – тудо тугакак шӱмышкет пура. Илымаште керек-кӧланат ойгыжат, куанымыжат толеш – тӱрлыжат лиеш. Йӧсӧ тольо – кӧргет вургыжеш, логарыш комыля толеш. Палантайын мурыжым муралте – шӱметлан ласка, кӧргет пушлана, куан толеш, чонет ылыжеш, капет илынеже. Палантайын мурым муралтен, шерет темеш, чонет лушка, капет куштылемеш. Тудын «Кӱсле», «Йорлын мурыжо», «Вӱдшӧ йога» манме мурыжо-влак кӱ гай шӱман еҥымат тарватен кертыт. Палантай йолташна изи икшывыланат, рвезыланат, шоҥгыланат мурым пуэн кодыш. Тидыжым шонен колташ гын, Палантай але колен огыл, тудо мемнан шӱмыштӧ, шуко марийын шӱмыштӧ ила, манаш возеш. Тыйын лӱмет марий калык шӱмыштӧ кужу ӱмыран лиеш, Иван Степаныч!»
Чынак шол, марий мер калык шкенжын уста шӱшпыкшын пашажым да лӱмжым эре аклен да акла. 1957 ий 13 июньышто шочмо Какшамарий ялыштыже чапкӱм почыныт. Тыште 1893–1897 ийлаште тунемме школжо тудын лӱмжым нумалеш.
Йошкар-Олаште, Советский уремысе 88-ше номеран пӧртыштӧ, ончычсо педучилище пӧрт пырдыжыште (ты педтехникумышто композитор 1919–1926 ийлаште тыршен) 1986 ийыште композиторын 100 ияш лӱмгечыж вашеш мемориал оҥам почмо. Йошкар-Олаште композитор лӱмеш уремым лӱмдымӧ. Сомбатхей микрорайонысо Чавайн бульварыште 1990 ий 16 июньышто тудлан чапкӱм почмо.
* * *
Ынде ме композиторын тоштер-пӧртышкыжӧ ончалына. Тиде пӧрт Палантайын 1925–1926 ийлаште, эмлалташ кайымешкыже, сурт пыжашыже лийын. Варажым, тудын уке лиймекше, пелашыже Мария Александровна ешыж дене илен.
Тоштер-пӧрт семын тудым РСФСР Культур министерствын 1960 ий 16 мартысе приказше дене Марий республикысе краеведений тоштерын филиалже семыныштыме. Тоштер-пӧртым торжественно композиторлан 75 ий темме ийыште, 1961 ий 10 июньышто, почмо.
Эн ончыч тоштерыште композиторын ешыжын илыме кок мемориальный пӧлем да выставке зал лийыныт. Тыште пырдыжыште да витринылаште композиторын архивше гыч налме ятыр фото ден документ ончыкталтыныт.
1986 ийыште, Иван Степановичлан 100 ий темме годым, тоштер-пӧртым уэмден ыштыме. Иван Степановичын родо-тукымжын шарнен каласкалымышт почеш, пӧлем-влаклан композиторын илыме жапысе тӱсым пуртымо. Ты тӱс кызытат аралалтеш. 37 квадрат метр утла кумдыкышто пеш шуко экспонат уло.
Тоштер-пӧрт кум пӧлеман: тиде – уна пӧлем, кабинет, йоча пӧлем. Тыште композиторын шке арверже-влак, рукописьше, мебель, семӱзгар-влак аралалтыт, нуно эртен кодшо жапын шӱлышыж дене шыҥдаралтыныт. Эн оҥай экспонатше тиде, конешне, фортепиано. Тудын полшымыж дене композитор шке сылне произведенийже-влакым возен да шоктен.
«Марий шӱшпык» Палантайын лӱмжӧ, ыштен кодымо пашаже калык шӱмыштӧ курым-курымешлан илаш тӱҥалыт.
Снимкыште: Яков Ишпайкин (Эшпай, шолаште)д а Иван Ключников (Палантай, пурлаште) тукым шӱжарышт Валентина Боброва дене пырля.
Фотом Палантайын тоштер-пӧртшӧ гыч налме.
