1934 ийыште Киров область Вӱрзым район Тӱм-Тӱм ял гыч мурызо-влак общемарийский муро конкурсышто сеҥышыш лектыныт улмаш.
Но тидын нерген тунам ик газетат увертарен огыл. Лач Тӱм-Тӱмыш толын кайыше фольклорист Ксенофонт Четкарёв нине муро-влакым варажым «Колхозные песни» сборникыш пуртен. Йодмем почеш тиде кузе лийме нерген материалым фольклористын Санкт-Петербургышто илыше эргыже Вячеслав Четкарев мыланем возен колтен.
1934 ийыште Ксенофонт Четкарев марий кундемыште погымо колхоз такмак-влакым чумырымо рукописьым издательствыш пуэн. Но тудым савыкташ тореш лийыныт. Вячеслав Четкарёвын ойлымыж почеш, книган рукописьшын комыштыжо Сергей Чавайнын автографше кодын. «Тиде рукописьым савыкташ огеш кӱл» серен да автор деч тудо вестӱрлырак, урак, калыкыш лекше муро-влакым чумыраш темлен. Четкарёв эн ончыч Йошкар-Оласе Сымыктыш техникумын тунемшыже-влак деч полышым йодын. Вет лач нунын дене пырля тудо муро-влакым поген коштын. А шкеже Виче кундемыш, Тӱм-Тӱм ялыш, каен. Тудым Марий шымлыше институт деч тушко колтеныт улмаш.
Арня жапыште Ксенофонт Четкарёв 120 наре мурым поген да книгаш пуртен. Книга Йошкар-Олаште 1936 ийыште савыкталтын. Тыге Тӱм-Тӱм ял калык книгам лукташ полшен манаш лиеш. А мурызо-влакын лӱмышт Четкарёвын архивыштыже аралалт кодыныт. Книган ончылмутыштыжо автор нунылан тауштен серен.
Мыйын ончылнем Четкарёвын рукописьше. Тушто – Марий кундемыште – погымо да руш йылмыш кусарыме 100 наре такмак. Нунын гоч тунам марий калыкын мо нерген мурымыжым ужаш лиеш. Автор рукописьшым Ленинградысе Науко академийлан ямдылен. 1934 ийыште тудо аспирантурышто лийын улмаш. Лу мурыжым лачшымак Тӱм-Тӱмыштӧ возен налын.
Варажым фольклорист Тӱм-Тӱм ял калык деч погымо муро-влак нерген материалым диссертацийышкыже пурташ шонен. Учёныйын эргыже мыланем ачажын аспирант лийме жапысе тетрадьше гыч заметкыже-влакым колтен. Лач тышеч рашемеш: Ксенофонт Архипович Тӱм-Тӱм ял нерген возымо очеркым савыктыме деч вара мом тушто ужмо-колмыжым утларак келгынрак шымлаш тӱҥалын.
Тудо серен: «Тиде ялыште илыше-влакын моло марий-шамыч дене кылышт уке гаяк. А мурыштышт шукертак йомшо ой, шомак, эпитет-влак шуко улыт. Мурызо-шамыч нуным пеш моштен кучылтыт. Марий кундем деч тораште илат гынат, художественный образышт-влак виян улыт. Лирический муро-влакын содержанийышт виян, формышт нерген ойлыманат огыл. Тӱм-Тӱмыштӧ илыше-влак шкештат мурыштын ойыртемалтше улмышт нерген раш палат, пошкудо кундемлаште илыше марий-шамычат тидым аклат.
Ксенофонт Четкарёвын палемдымыж почеш, «муро сем-влак нунылан возымо шомак деч ончыч шочыныт. Тӱм-Тӱм, Кетек, Виче ӱдыр-влак, Косолап велысе дене таҥастарымаште сем деч посна мурышто мо нерген ойлалтмым умылтаренжат огыт керт. Мый нунын деч тидым лӱмын ышташ йодынам, кертын огытыл».
Молан вара Ксенофонт Архипович Тӱм-Тӱмын феноменже нерген диссертацийжым арален шуктен огыл? Вашмут проста – жап неле лийын, 1934 ий 1 декабрьыште Ленинградыште Сергей Миронович Кировым пуштыныт. Тидын шотыштак этнографий институтын директоржым, профессор Николай Маториным, титакленыт. Тудо тунам аспирантурышто тунемше Четкарёвын вуйлатышыже лийын. Вес лӱмлӧ фольклорист Марк Азадовскийын шулдыр йымакыже куснымеке, тудынак темлымыж почеш Четкарёв Марий кундемысе сказаний-влакым шымлаш тӱҥалын. Тунам ты темым иктат тӱкен огыл. Но утларак сай лектышыш учёный марий йомак-влакым шымлымашыж дене шуын.
«Марий муро-влакым ачам колымешкыже шымлен. Ты шотышто тудо икымше да нуным погышо лийын. Тудак 1931 ийыште Йошкар-Олаште Сымыктыш техникумым почын да тудын икымше директоржо лийын. Икымше тунемшыже-влак коклаште композитор Кузьма Смирнов да молат лийыныт. Тудо пагытыште семаланыште чапланыше еҥ-влак йолташыже лийыныт. Мом ойлаш, мый шкежат Алексей Искандаров, Кузьма Смирнов, альтист Иван Краснов, кларнетист Афансий Коротков дене келшенам. Светлана пелашем дене икмыняр ий ончыч Палантай лӱмеш тӱвыра да сымыктыш колледжыш мийыме годым мемнам пеш сайын вашлийыч. Ачамын документлаштыже муро-влакын поэтикыже нерген шуко шонкалымашан лаштык вашлиялтеш. Но рукописьлаштыже шуко марий мут-влак улыт. Сандене мыланем нуным умылаш нелырак. А тыланда тидым ышташ куштылго. Статьян текстше дене мый МарНИЯЛИ-н шанче пашаеҥже Наталья Мушкинам палдаренам»,– серен мыланем учёныйын эргыже.
Варажым Наталья Валерьевна мыланем каласен: «Ксенофонт Четкарёв пеш ушан, кычалше учёный лийын, марий муро фольклористике дене кылдалтше йодыш-влакым ик эн ончыч лач тудо шымлен».
Александр Петрушинын колтымо материалжым Светлана Носова ямдылен.
Снимкыште: Ксенофонт Четкарёв.
Фотом В.Четкарёвын архивше гыч налме.
