Морко район Муканай ялын ӱдыржӧ Ханты-Мансийск автоном округ – Югран эн кугу да тошто Сургут олаштыже ешыж дене ила да ятыр ий йочасадыште тырша.
Йӱдвел кундемыш тудо кузе логалын да шочмо кундемже деч тораште кузерак ила? Шкеж дене вашмутланымашым лудаш темлена.
– Алёна, Йӱдвел кундемыште мыняр ий иледа?
– Унчо школ деч вара Марий кугыжаныш университетыште руш йылме ден литературым, марий йылме ден литературым туныктышылан тунемынам. 2008 ийыште дипломым кидыш налмеке, шочмо школыштем ик ий туныктенам. Вес ийынже Совесткий район Кужмарий села качылан марлан лекмеке, тусо йочасадыште воспитательлан ыштенам. Паша мылам чот келшен. Икмыняр жап тыршымеке, пелашем дене Сургут олаш илаш кусненна.
– Тора кундемыш каяш мо таратен?
– Пелашемат, мыят ешыште икымше йоча улына, садлан вес вере илаш кайыманак ыле. Унчо кундем гыч йӱдвелне шукын илат, пашам ыштат, сандене меат тышке толынна.
– Илаш верым, пашам муаш куштылго лийын огыл докан?
– Мемнам мотор изам ден мотор акам (аван родыжо, вуй пӱтырымӧ ӱдыржым мотор акай манына), нуно пошкудо Шлань ял гыч улыт, впоро кумылын ашлийыныт. Нунак мыланна айлен илаш пачерым муаш полшеныт.
Ача-ава, йолташ-шамыч деч тораште илаш моткоч йокрокын чучын. Сай паша верым муаш куштылго лийын огыл. Мыняр йочасадыш йыҥгыртенам, шкеат раш ом шарне, но муынам – 2010 ий гыч воспитательлан тыршем. Сургут олаштак квалификацийым нӧлтенам.
– Алёна, ешет дене палдаре.
– Игорь пелашем Марий кугыжаныш университетым «инженер-энергетик» специальность дене тунемын лектын. Ондак «Транснефть – Сибирь» организацийыште электромонтёрлан тыршен, а кызыт – утарыше. Кум икшывым куштена: Настя, Ульяна, Макар. Нуно школышто тунемыт. Кугурак ӱдырна марла кутыра, изиракыштат умылат, икмыняр куштылго йодышлан марла вашештен кертыт. Чыланат марий вургемым чияш йӧратат, пырля марий кочкышым ямдылена, мелнам кӱэштына.
– Тора кундемыштат марий шӱлыш дене икшывым куштеда. Тиде моткоч сай.
– Пелашем дене коктынат марий улына, ешыштат утларакшым марла мутланена.
Шкеат паледа, мемнан Унчо кундемыште кугезе йӱла ден тӱвырам, ыштыш-кучышым чот аралат да тидланак кушкын толшо тукымымат кумылаҥдат. 2019 ийыште «Унчо – финн-угор тӱнян тӱвыра рӱдыверже» лӱм дене палемдалтмат тидын дене кугешнаш тарата.
Мыйын Микал кочам карт кугыза лийын, кӱсотыш коштын. Чыла марий пайремым, йӱлам шот-радам дене эртарен. Пошкудо-влак тудым Юмылан пелешташ эреак ӱжыныт. Мыят кочам дене пырля коштынам, чыла тидым ужынам.
Йӱдвел кундемысе «Марий ушем» мер организацийын еҥже улам: тӱрлӧ мероприятийым эртараш полшем, «Юмарий» ансамбльыш марла мураш да кушташ коштам.
Спорт дене кылым кучем, профсоюзын эртарыме ече, иймаш дене таҥасымашлаште, турслётышто вийым тергем.
– Алёна, мутланымашна Воспитательын кечыж вашеш эрта. Садлан тыйымат шокшын саламлем да илышыште да пашаште чыла сайым тыланем. Йочасадыште Марий Эл Республик, марий калык нерген урок-влакым эртарет?
– Саламдымашлан моткоч кугу тау. Группышкем тӱрлӧ национальностян икшыве-влак коштыт. Нунылан сылне пӱртӱс лоҥгаште верланыше Марий Элем, пашам йӧратыше да кугезе йӱлам арален да тукым гыч тукымыш шуен толшо калыкем нерген чӱчкыдынак каласкалем. 4 ноябрьыште Марий республикын кечыжлан, «Соцветие» пайрем годым марий вургемым чием, йоча-влакым марий кочкыш дене сийлем, марий модыш дене модыктем, марла кушташ туныктем.
Марий вургемем икмыняр тӱрлӧ уло, теве кеҥежым ялышкем мийымеке, адак ик тувырым ямдылаш йодым.
– Тынар ий жапыште тусо калыкын йӱлажымат эскерет докан.
– Югра кундемыште хант ден манси калык-влак илат. Нуно марий-влак дене ик финн-угор ешыш пурышо калыклан шотлалтыт. Сандене мыламат нуно лишыл улыт. Йочасадысе ньога-влакланат тидын нерген умылтараш лӱмын занятийым эртарем. Хант-влакын йӱлашт, тӱвырашт да вургемышт оҥай. Мыят шканем ты калык костюмым – тувырым, шовычым, йолчиемым, сумкам, аршашым – ямдыленам. Лӱмынак хант-влакын эртарыме семинарлашкышт коштынам, тушто ровдугаште (пӱчӧ коваште гыч ямдылыме замш материал) сӱретлаш, йолчиемым, тувырым ургаш, тӱрлӧ орнамент дене сӧрастараш, шер пырче дене сӧрастарышым ышташ тунемынам. Ӱмаште хантла кушташ тунемынам, йолташ ӱдырем дене икмыняр конкурсышто мастарлыкым ончыктенна, сеҥымашнат уло.
– Алёна, яра жапым кузе эртарет?
– Мыйын авам ургызо лийын, пидашат чот йӧратен. Тӱрлӧ шӱртӧ ден имыже-влак эреак пеленже лийыныт. Мыланнат шуко вургемым урген, пидын. Ковамат эреак кидпашам ыштен: я кӱнчылам шӱдырен, я тӱрлӧ узоран носким але пижергым пидын. 70 ияшыж годым марий тувырым пырчым шотлен тӱрлен да урген чийымыже шукынам ӧрыктарен. Мыят нунын дечак кидпашалан шӱмаҥынам. Яра жапыште крючок дене пидаш, бисер дене пидаш але тӱрлаш йӧратем. Йоча дене канышыште шинчымем годым ыресла шуко радынам тӱрленам. Ӱдырем-влакат тӱрлаш, ургаш, пидаш да полимер шун гыч курчакым ненчаш йӧратат.
– Шочмо кундемыш чӱчкыдынак толын коштыда?
– Идалыклан кок гана мияшак тыршена, поснак кеҥежым ялыште лияш келша. Чодыраште емыж-саскам да поҥгым погена, вӱд воктене канаш йӧратена. А телымат ялна йыр ече дене коштына, курыкышто мунчалтена. Тыге ме Шочмо кундемыште вий-куатым налына.
– Йодышем-влаклан вашештыметлан кугу тау. Марий улмыда илаш вийым тек пуа.
– Тау тыландат. Тенданат чыла сай лийже.
Ешын сеҥымашыже-влак:
2022 ий
Регион-влак кокласе «Мари шовыр» этнофорумышто «Тукым йӱлам аралыше» номинацийыште – диплом.
2023 ий
«Калыкем – мыйын кугешнымашем» округысо фотоконкурсышто «Калык кидмастар» номинацийыште – диплом
«Йӱла да ме» округысо акций – диплом
«Этнокухньо» калык кочкыш фестиваль – диплом
«Пайдале да точко» еш видеорецепт оласе конкурс – тауштымаш
«Чылаште – пиал» оласе еш конкурс – тауштымаш
«Мегаполис» телеканалын «Добро пожаловать» передачыштыже марий кочкыш, вургем да традиций нерген каласкаленна.
«Идалыкын ешыже» оласе конкурсышто «Йӱлам аралыше еш» номинацийыште сеҥыше.
2024 ий
«Сургут – мемнан тӱшка пӧртна» проектын «Еш – тиде ме» конкурсышто – тауштымаш.
2026 ий
«Еш – кугыжанышын негызше» округысо конкурсышто «Йӱла кокласе кыл» («Сплетение традиций») номинацийыште – участникын свидетельствыже.
Алевтина БАЙКОВА
Фотом еш альбом гыч налме
