ЭРТЫШ ИЛЫШ ДА КРАЕВЕДЕНИЙ

Марий ден мордва: ме пеш лишыл лийынна…

Вӱрна икте

Марий ден мордва ме пырля юл-финн калык тӱшкаш пурена гынат, кызыт икте-весе деч чотак ойыртемалтына. Марий-влак эрзя ден мокша калык-влакын йылмыштым йӧршынат огыт умыло, нунат мемнаным. Тылеч посна марий ден мордва-влакын кызытсе вургемыштат, пайремыштат, йӱлаштат, муро ден куштымашыштат тӱрлӧ. Но эше 4-5 курымла ончыч нуно лишыл пошкудо семын иленыт да икте-весыж деч ойыртемалтын огытыл манаш лиеш.

XVI−XVII курымласе йот элласе путешественник-влак марий ден мордва-влакым таҥастарымышт годым нунын икгайрак улмыштым ончыктеныт. XVI курымышто Сигизмунд Герберштейн возен: «Мордва калык Юл воктене, Нижний Новгород деч ӱлнырак ила, пурла серыште. Нуно чыла шотыштат черемис гай улыт. Икте дене гына ойыртемалтыт, пӧртым икте-весыж деч лишкырак шындат». Российыште швед посол Петр Петрей де Ерлезунда (XVII курым тӱҥалтыште), нуным таҥастарен, радамлынрак возен: «Мордва княжестве Юл эҥер мучко касвелкыла шуйналтеш. Нуно кугу князьлан черемис семынак йозакым тӱлат. Вераштат, йылмыштат икгай; чийыме вургемыштат, койыш-шоктышыштат, ыштыш-кучышыштат икгай; тӱрлӧ кушкылым ончен-куштышаш пасуштым гына сайракын ямдылат да сайрак пӧртлаште илат».

Тидын годым нуно теве мом пеҥгыдемдат: курыкмарий-влак мокша дене олыкмарий-влак эрзя дене лишкырак улыт.

1960-шо ийлаште Российыште лийше да  «Северная и Восточная Тартария» кугу пашам возышо нидерланд ученый Никлаас Витсен марий ден мордва-влакын лишыл улмышт нерген тыге серен: «Мордва йылме черемис йылме дене икгайрак, нуно кӱшыл да ӱлыл немыч йылме семын ойыртемалтыт. Тидын дене пырля ученый 325 мордва шомак гыч шогышо (тӱҥ шотышто мокша) мутерым ямдылен да нуным нидерланд йылмыш кусарен. Тушто чылт марла шомак-влакым вашлияш лиеш: мутлан, lou − лум, лым, kosku kize – кукшу кече, кукшы кечӹ, ved −  вӱд, вӹд, tol – тул, тыл, jaksouma – йӱгыштӧ (диалект), valda – волгыдо, валгыды, peschte – пӱкш, kiel – кӱ, jonx – йоҥеж, янгеж, kemet – кем да молат. Н.Витсенын ончыктымо мордва шомак-влак кызытсе ни мокша, ни эрзя йылмылаште, ни моло финн-угор йылмылаште уке улыт.

 

 

Никлаас Витсен шке книгашкыже марлаш кусарыме «Отче наш»  да латынь буква-влак дене серен пуртен. Тиде мемнан деке толын шушо марий йылме дене возымо ик эн тошто текст. Тыштак кызыт марий йылмыште уке улшо шомак-влакым вашлийына:

Отче наш – Memnan uziu

иже еси – ilimazet

на небеси – kiusuiluste

да святится – volgusertes

имя твое – tinin liumet

да приидет – tooles

царствие твое – tinin vurduschu

да будет воля твоя – tininjerek jerek ilies

яко на – kusu i

небеси – kusiuluste

и на земли – i ijulniu

хлеб наш насущный – memnon kedzin kinde

дай нам днем – puske malana ikelset

и остави нам – i kode malana

долги наши – memnon suiluk

яко же и мы оставляем – kuse me kondena

должникам нашим – malano tuirulisticzy

и не введи нас – i tzurty memnon

во искушение – i langoske

но избави нас – i utura memnon

от лукавого – i jalaez.

Габор Берецки, Владимир Напольских, Петер Хайду да моло финн-угровед-шамычат акрет годым Юл кундемысе кугезе (марий-мордва) йылме лийын огыл маныт да ты кок калыкым финн-угор йылме тӱшкан посна юл-финн укшышкыжо ойырымым йоҥылышлан шотлат. Тыгодымак икмыняр лӱмлӧ  шымлызе тидын дене огыт келше, аргументыштат ситышын. Мутлан, И.С.Галкин марий ден мордва йылмылаште гына вашлиялтше 84 мутым улмым рашемден, тыгак икмыняр шӱдыжо финн-угор мутвож гыч шогымым ончыктен. Лачшымак марий ден мордва йылме-влаклан келшыше лексикыште, морфологийыште,  фонеме шотышто икгай вашталтышан сӱрет улмым Д.Е.Казанцев рашемден. Но чыла нине ученый-влакын иктелшымашышт кызытсе йылме негызеш ышталтыныт. Нуно марий ден мордва йылмыла дене XVII–XVIII курымлаште ыштыме мутер ден текст-влакым кучылтын огытыл. Нине кок йылме дене акрет текст-влак негызеш, историко-лингвистический шымлымаш-влакым таҥастарен, шымлымаш пашам эртарыдымылан кӧра нунын лишыл але уке улмышт нерген ойлаш неле. Туге гынат, кӱшнӧ ончыктымо шымлымаш-влак негызеш каласаш лиеш: XVII курым марте марий ден мордва йылме-влак кызытсе деч лишылрак лийыныт. XV−XVI курымлаште мордва ден марий-влак шке йылмышт дене мутланышылат икте-весыштым  умыленыт.

Пошкудо семын иленыт

XV–XVII курымлаште марий ден мордван ик тӱшка гыч лекмыштлан кӧра гына огыл икгайлыкышт шуко лийын. Эшежым нуно пеш чак, ваш келшен иленыт. Тӱҥ шотышто ­- Юл эҥерын пурла серыштыже, Ока ден Свияга эҥер-влак коклаште. Нунын деч посна тыгак руш, чуваш, татар-шамыч иленыт. Мо оҥайже: коклаштышт раш чек лийын огыл. Мутлан, XVI курымысо руш летописьлаште мордва-влак черемис, чуваш, татар-влак дене пырля Озаҥ ханствын Курыкмарий велысе калык коклаштыже ончыкталтыт. 1523 ийыште, кунам Сура эҥер пелен Васильгородым (кызыт Васильсурск) ыштеныт, руш летописьыште возалт кодын: «и Мордву, и Черемису Казаньскую за государя всеа Русии к шерти привели». Курыкмарий ял-влак коклаште типичный мордва лӱман ял-влак вашлиялтыныт: Сарлайкино,  Шапкилей («лей» эрзя шомак, «ляй»  – мокша, когынекат «эҥер» манмым ончыктат). Археолог-влак тушто  XVI курым мучаш – XVIII курым тӱҥалтыш пагытыште мордва-влак (лачшымак мокша) семын тойымо икмыняр шӱгарлам верештыныт да шымленыт. Юл эҥерын шола серысе Марий кундемыштыжат мордва-влакын кышашт кодын. Звенигово районысо Чакмарий исторический кумдыкын Арзебеляк ден Иркино (ончычсо Ирзякино) яллашкыже эрзя этнический тӱшкаш пурышо мордва-влак куснымышт дене ышталтмым умылтарат.

Ока ден Сура эҥер-влак кокласе кумдыкышто  XV−XVI курымлаште тӱҥ шотышто мордва ден руш-влак иленыт. Но марий-влакын илымыштым пеҥгыдемдыше факт-влакат улыт. Археолог Т.Б.Никитинан  шымлымашыж почеш, Вӱтла эҥер кумдыкысо семынак тыштат акрет годым марий-влак иленыт. Кызытсе Угарман кундемын Юл эҥерысе пурла серыштыже верланыше  Безводнинский шӱгарла, мемнан эрын икымше тӱжем ийжын пелыж гыч икымше ден кокымшо Сомовский  городище-влак акрет марий-влакын лийыныт. Ты кумдыкышто шуко марий топоним вашлиялтеш. Тушто лачшымак марий-влакын илымышт нерген ятыр преданий возалт кодын. Варажым тусо марий-влак Нижний Новгород, Арзамас, Лысково, Муром вел гыч кызытсе Курыкмарий район олмыш куснен толыныт.

XVI курымысо документлаштат черемис-влак Ока ден Сура эҥер-влак коклаште (Нижний Новгород, Муром, Васильгород, Курмыш, Алатырь ден Арзамас кундемлаште) иленыт манын ончыкталтын. 1504 ийыште кугу князь Иван III Васильевич шке Василий эргыжлан духовный грамотыштыжо (завещанийыште) ончыктен: «Новгород Нижнеи с волостьми, и с путми, и з селы, и со всеми пошлинами, и с мордвами, и с черемисою, что к Новугороду потягло… Да ему ж даю город Муром с волостьми и с путми, и з селы, и со всеми пошлинами, и с мордвами, и с черемисою, что к Мурому потягло». Кугыжа Иван IV Васильевич  1572 ийыште тыгак шке духовный грамотыштыжо серен: «Да сына же своего Ивана благословляю великим княжеством Нижегородским, даю ему Новгород Нижний с волостми, и с путми, и с селы, и со всеми пошлинами, и с мордвами, и с черемисами…, да город Василь на Суре, и с мордвами, и с черемисами, и со всеми пошлинами… Да ему жь даю город Муром с волостми, и с путми, и со всеми пошлинами, и с мордвами, и с черемисами, и что к Мурому потягло… Да ему жь даю город Курмыш, да город Алатор на Алаторе, с волостми и со всеми пошлинами, и князи мордовския с их вотчинами, и с черемисами, и со всеми уезды, и угожьи, и что к тем городам потягло… Да город Арзамас с мордвами и с черемисою, со всем, по тому, как было при мне».

Снимкыште: Нижегородский областьын Юл эҥерысе пурла велже; Б.А.Илюшинын сӱретыште XVI курымысо черемис ончыкталтын.

 

Марийын палыже — тамга

Тыгак XVI–XVII курымласе документ-влак оҥай улыт. Нуно  Нижегородский уезд кундемысе мӱкшым ончышо-влак деч погымо йозак дене кылдалтыныт. Нунын дене келшышын, Козьмодемьянск, Чебоксар, Ядринск ден Курмыш уездлаште илыше-влак Нижегородский уездыште, илыме верышт деч 10-100 утларак километр тораште, мӱкшым ашныме пушенгышт лийыныт да тидлан нуно Нижний Новгородышто йозакым тӱленыт. Тидын годым мӱкшым кучымо пушеҥгыштышт еш тукым палым ончыктышо тамгашт лийыныт. Тугеже черемис-влакын кугезышт лач нине уездлаштат иленыт, варажым Сура эҥерын пурла серышкыже кусненыт, тыгодым мӱкшым ончымо кумдыкыштым шкаланышт арален коденыт.

XV−XVI курымласе документлаште Ока ден Сура эҥер-влак коклаште марий илем-влак лийме нерген уверат вашлиялтеш. Суздальский Спасо-Ефимьевын монастырьжын 1565 ийысе актыштыже Мостовка изеҥер пелен улшо Поярков почиҥга нерген ушештаралтеш. Тушто тынеш пурышо олыкмарий-влак иленыт манын серыме. Ты  почиҥга Нижний Новгород ден Муром  коклаште, Ока эҥерын пурла серыштыже, Горбатов ола деч 3-4 километр ӧрдыжтӧ, верленен улмаш. Марий почиҥгаште кум сурт-пече лийын: Савка Ядиковын, Левка Хозиковын да Кирилка Хозиковын. Варажым, Нижегородский областьысе Рӱдӧ архивын документлаштыже ончыктымо почеш, почиҥгалан «Черемисская тож» лӱмым пуэныт. Тыге лектеш, марий-влакым ончычсо Озаҥ ханствын олыкмарий велже гыч у верыш, Ока эҥер серыш, тынеш пурыдымо родо-тукымышт дене кылышт ынже лий манын, виеш кусареныт.

XV−XVI курымлаште Ока ден Сура эҥер-влак коклаште илыше марий-шамыч кокла гыч изирак ужашыже Сура да Юл эҥерла вес велке, шке тӱҥ этнический кумдыкышкышт кусненыт, але верысе мордва да руш калык-влак дене варналтыныт. Таклан огыл тынеш пурыдымо мордва-влак коклаште  Черемись лӱман-влак шукын вашлиялтыныт. Угарман уездысе XVI курымысо документлаште тыгак рушаҥше марий-влак нергенат сведений уло. Мутлан: «Деревни Березников Кирсанов крестьянин Злобина сына Черемисинова Степан Григорьев», «деревни Томожникова… Митя Иванов сын Черемисинова». Тиде кок илемже тачат Нижегородский областьысе Дальнеконстантиновский районыш пурат. Нуно Вельдеманово села деч тораште огыт ул. А ты селаштыже патриарх Никон шочын-кушкын. Кеч икмыняр шанчызе тудым йоҥылыш мордвинлан шотлат. Чынжым гын, ачаж гоч тудо марий лийын, аваж гоч веле – руш. Тидын нерген эше 1970-ше ийлаште лӱмлӧ шанчызе Андрей Робинсон возен. А кызытсе жапыште – марий шымлызе Александр Акшиков.

Чынак, патриарх Никонын лӱмлӧ оппонентше протопоп Аввакум шкенжын «Послание отцу Ионе» посланийыштыже возен: «Я Никона знаю: недалеко от моей родины родился, между Мурашкина и Лыскова, в деревне; отец у него черемисин, а мати русалка, Минка да Манька».  Тыгайракак уверым Аввакум эше ик сочиненийыштыже пуэн: «В моей родине, за Нижним, около Курмыша, мордва и черемиса. Мы с Никоном патриаръхом ис тех мест, знаем там. Я от попа родился, а Никона черемисин Минька добыл в деревнишке… Никон зачатся от християнки черемисином».  Тыге лектеш, Никон  марий-руш еш гыч лектын, Вельдеманово селаште огыл, а йӱдвел-эрвелнырак, Нижегородский уездысе Мурашкино ден Лысково кок кугу села коклаште верланыше изи ялыште шочын. Но садыжат  Березники ден Таможниково ялла деч тораште огыл лийын. Сандене протопоп Аввакумын увержылан ӱшаныде огеш лий.

Тӱҥжӧ – XVI−XVII курмыласе  документ-влак марий-влакын Ока ден Сура эҥер-влак коклаште илымыштым пеҥгыдемдат. Ончыч руш ден мордва калык-влакын илыме кундемжылан шотлымо верыште марий-влак шукынак иленыт. патриарх Никон – верысе марий калыкын ик веле представительже лийын.

Ужмышудымаш келшымашыш конден, келшымаш – ойырлымашке

XV−XVI курымлаште марий-влак тӱҥ шотышто Озан ханствышт пуреныт,  а мордва-влак – Моско кугыжанышыш. Кок пеш лишыл калыкым чек дене ойыреныт. Тудыжо Сура эҥер дене эртен. Санденак нунылан военный походлаште икте-весе ваштареш кредалаш логалын. Тидын годымак Сура эҥер деч эрвелкыла,  Озаҥ войска радамыште лийше мордва-влаклан Ока ден Сура эҥер-влак кокласе мордва, руш, марий мландышкат керылт толашышт логалын. А Моско кугыжан войскаштыже шогышо марий сарзе-шамычлан тыгак Озаҥ ханствыш пурышо  марий, чуваш, мордва да татар-шамычын мландыштым толаш логалын.

Озаҥ-Моско конфликтын пеш пӱсӧ пагытше 1521−1552 ийлалан логалын. Тунам Озаҥ ханствыште Гиревмытын крым-татар династийже озаланен. Кугыжа  Иван IV эше изи ийготан улмо пагытыште 1534−1544 ийлаште Озаҥ войска-влак руш кугыжан мландышкыже лӱддегеч керылтын кертыныт, эсогыл Моско мланде марте шуыныт. Но руш дипломат-влак тидын нерген чын уверым Европысо моло кугыжаныш-влак деч шылташ тӧченыт. 1535–1542  ийлаште Польско-Литовский кугыжанышыш посол-влаклан колтымо инструкцийыште нунылан мом ойлышаш нерген тыге ончыкталтын: «Государя нашего земля сошлася с Казанскою землею, мордва и черемиса; и черемиса с мордвою с рубежа промеж собя бранят и грабятся; великого князя мордва у них возмут, а черемиса у мордвы емлют, а больших войн не бывало, государь наш на казанские места воевод не посылывал, а казанцы на великого князя землю не прихаживали». Марий ден мордва кокласе чекыште, чынжымак, «изи сар» каен манме дене келшаш лиеш. Тыгай сӱретше XV−XVI курымлаште Озаҥ ханстве ден руш кугыжаныш кокласе чекын тӱрыс кумдыкыштыжо лийын, куштыжо лачшымак  черемис-влак иленыт. Тыгак Вӱтла, Виче эҥер кундемлаштат. Но, чынжым гын, «кугу сар-шамычат» лиеденыт да нунын кумдыкышт нерген Польско-Литовский кугыжанышыштат паленыт, эсогыл озаҥысе Сафа-Гирей ханын возымыж гычак. Польско-литовский король Сигизмунд I–лан возымаштыже тудо ончыктен: «землю московского звоевал и спустошил сам своею головою: зо всим своим воиском был и замки есми иншии побрал, а иншии попалил, и со всем войском своим был есми за Окою рекою далеко в земли неприятельской».

1552-1557 ийласе икымше черемис сар годым марий ден мордва коклаште вашпижмаш умбакыже шуйнен. Мутлан, 1555 ийыште Еникей Тенишевын виктарыме темниковский татар ден мордва-влак гыч войска кокшайскысе марий-влак ваштареш кугыжан карательный походыштыжо участвоватлен. Тидын годымак олыкмарий повстанец-влак Нижний Новгород ден Муром кундемлам толеныт. Черемис-влак Нижегородский уездыш 1571-1574 ийлаште кокымшо черемис сар кайыме годымат ик гана вел огыл керылтыныт.

1581-1585-ше  ийласе кумшо черемис сар годым черемис-влакын Угарман кундемыш кредалаш коштмышт нерген XVI курым мучашысе дозорный книгалаште ончыкталтын. Тушто возымо почеш кызытсе Нижегородский областьысе Богородский, Большемурашкинский, Вачский, Дальнеконстантиновский, Княгининский, Кстовский, Лысковский, Павловский, Перевозский, Сосновский, Спасский районлаште верланыше руш ял-влакым йӱлатен шалатен кайымышт годым чермис-влак мордва илем-влакым тӱкен огытыл. Очыни, тушто илыше мордва-влак шкештат руш илем-влакым толаш полшеныт. Мордва-влак тугакшат черемис-шамычлан Кокла Юлышто руш колонизаций ваштареш шогаш полшеныт.

Но XVII курымлаште руш-влакын Ока ден Сура эҥер-влак кокласе кундемыште сеҥен  толмышт тушто илыше мордва-влакым кечывалвелкыла, а марий-влакым эрвелкыла лупшалташ шӱкен. Ончычсо семын ваш келшен илыме кылыштат кӱрылтын. Пытартыш гана марий ден мордва-влак пырля Угарман кундемыште 1606−1609 ийласе Смута пагытыште кредалыныт. 1670-1671 ийлаште С.Т.Разинын вуйлатыме восстанийже годым нуно иквереш лийын огытыл, кеч кок калыкше гычат еҥ-шамычвашпижмашке ушненыт. XVII курым гыч марий ден мордва калык-влак посна вияҥыт. Очыни, санденак ты пагытыште финн-угор ик тӱшкаш пурышо кок калык коклаште таче шуко ойыртемым ужына.

Сергей Свечников,

историй науко кандидат.

Снимкыште: Б. А. Илюшинын сӱретыштыже XVI курымысо черемис ончыкталтын.

Савыкташ С.Носова ямдылен

 

Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий