Сотнур селасе тӱвыра рӱдерыште Волжский округын краеведений тоштержым почмылан кок ий веле гынат, оҥай экспонатым ситышын чумырымо.
Тоштерым Валентина Печникова вуйлата. Тӱҥ шотышто тудак экспонат-влакым пога, нуным теме дене кылдалтше кум залыште келыштарен вераҥда, экскурсийым эртара, тӱрлӧ мероприятийым ямдыла…
Кугезе шӱлыш
Экспонатше-шамычым округге гаяк погат, но тӱҥ шотышто Сотнур кундемыште илыше-шамыч темлат. Моткоч шуко тошто арвер ден вургемым Мария Тихонова, Татьяна Апечкина, Анфиса Андреева, Иван Иванов, Галина Васильева пуэныт.
– А тиде кудым Сотнур гыч вате-марий Анастасия ден Иван Герасимовмытын пӧртышт гыч конденна. Суртоза административный службын капитанже лийын, СССР Оборонын калык комиссариатыштыже служитлен, Берлин ден Рейхстагым налмаште участвоватлен, Йошкар Шӱдыр орден дене палемдалтын, сар деч вара Сотнур районысо пашазе депутат-влакын исполкомыштышт секретарьлан, КПСС райкомышто инструкторлан, Сотнур МТС-ыште да 10-шо №-ан ПМК-ште экономистлан ыштен. Озавате Сотнур эмлымверыште акушеркылан тыршен. Кудын озашт дене чӱчкыдын мутланем, калыклан, а тӱҥжӧ кушкын толшо тукымлан тыгай шергакан арвер-влакым кодымыштлан тауштем, – экскурсийым тӱҥале Валентина Васильевна.
Тоштерын икымше залже кугезе коча-кована-влакын илышыштым почын ончыкта: кӱварыште – шке куымо ковёр, ӱстембалне – самовар, керосинан лампе, пу кӱмыж-совла, олымбалне – кӱнчылавондо, коҥга воктене – ухват, тулвондо, салмавондо, пырдыжыште – пу полко, понар, курш, имне ӱзгар, тӱрлӧ фото, кӱртньӧ койкышто – тӱрлеман сылне шартыш, варам ушештарыше вешалкыште – марий вургем, яндан стеллажыште – нашмак, шарпан, сӱан вургем, тыштак – ӧранвочко, шуша, олдырчо… Шукышт дене шукертак огына пайдалане, да лӱмышт мондалтын гаяк.
– А йоча-влак нуным йӧршын огыт пале. Мутлан, ожно коча-кована-шамыч йӱдым сурткайыкым авызлаш шонен толшо рывыж ден пирым, тыгак ворым орол пашкарым кырен лӱдыктен колтеныт манам, да тиде арверым ӧрын ончат, – шыргыжалын палемдыш тоштер оза. – Экспонат-влак чот тошто улыт гынат, кызытат пашам ыштат. Нунын дене кузе пайдаланымым ончыкташак тыршем: иктым вургемым куымо станок воктеке шындем, весылан кидвакшыште пырчым йоҥыштыктем…
Валентина Печниковалан тоштерыш кондымо кажне экспонат шергакан. Ӱдырамаш кидлан мастар, пашалан кожмак кугезе марий калык дене моткочак кугешна да тидым поснак йоча-шамычлан кумылын каласкала. Нуныжо тудым шӱм шулен колыштыт, уто йӱкым лукшым эсогыл «шып лий» манын шуралтат.
Чынак, Валентина Васильевна тоштерыш толшо кажне еҥын тӱткышыжым налын мошта. Вес семын лийынжат ок керт, вет тудо школышто 40 ий наре марий да руш йылме ден литературым туныктен, йочасадыште 9 ий тыршен.
– Йоча-шамыч эше йыдал нерген каласкалымем куанен колыштыт. Тыгодым нуным икымше марий артист Йыван Кырла дене лийше оҥай случай дене палдарем. Тудо Озаҥыште тунеммыж годым йыдалым чиен. Икана ял гыч олашке миен шуын, да йолчиемже пытен. Тидлан кӧра рабфакыш кум кече каен кертын огыл – йыдалжым ачален. Тунемаш мийымекыже, профессор йодын: «Иванов, ты где пропадал?» «Да вот, «транспорт» подвёл…» – йыдалжым ончыктен вашештен мыскараче землякна. Вес кечын профессор тунемшыжлан шке ботинкыжым конден пуэн. Кугурак лийын гынат, Йыван Кырла тудым тунем пытарымешкыже чиен, – ешарыш Валентина Васильевна да кидыш налме тошто йыдалым верышкыже моткоч переген пыштыш. А мый нылле ий ончыч ужмо сӱретым шарналтышым: кеҥежым верысе тӱшка озанлыклан кургым ямдылыме годым ялыштына нужнанрак илыше шкет ӱдырамаш олыкышко йыдалым пидын миен ыле… Тылеч вара тиде «транспорт» дене коштмым тӱвыра мероприятийлаште веле ужынам.
Кокымшо илышым налыныт
Тоштерын вес залыштыже калык кидпаша ончер верланен. Тыште Карай ял гыч Алексей Калининын пу гыч пӱчкеден келыштарыме яшлыкан да полкан ӱстелже, шкатулкыжо, киндеркыже, тыгыде арверже ден фигуркыжо да, мутат уке, сылне деч сылне сӱретше-влак кумылым савырат. Тӱрлӧ йӧн дене тӱрлымӧ тӱр ден крючок дене пидме кружват пуйто кокымшо илышым налыныт. Йоча кид дене ямдылыме аралтыш шотан марий курчак-шамычат шканышт келшыше верым муыныт.
Тоштерын фойештыже пеш кугу стенд шога. Тений тудым Калык-влакын икоян улмо идалыклан пӧлекленыт. Тыштак – верысе поэт-влакын книга выставкышт.
Порысна – шарнаш
Кумшо зал… Тыште Россий президент Владимир Путинын СВО ончылан шындыме задачыже-влакым шуктымо годым вуйым пыштыше земляк-шамычын подвигышт нерген каласкалыше моткоч шергакан арвер-влак аралалтыт. Мутлан, пурла велне кечыше ола-вула вургем – Сотнур села гыч Валерий Андреевын. «Вувер кува» дронын кержалтмыж деч вара мумо сусыргышо салтакын ӱмбалныже лач тудо лийын. Вургемыште – геройын вӱржӧ…
Тиде залыште Валентина Печникова СВО-н кӱлешлыкше дене радамын палдара, тудын геройжо-шамыч нерген кугешнен каласкала, каласкалымыжым Юлсер кундем гычак поэт Семен Вишневскийын «Мондаш ок лий» почеламут корнылаж дене пеҥгыдемда. Колыштат, да эсогыл шинчавӱдет лектеш.
– Да, тыште йӧршын вес шӱлыш озалана… Икана тӱшка дене толшо ик ӱдырамаш Алексей Никитинын фотож воктене экскурсий пытымеш шогыш. «Тиде мыйын эргым…» – чеверласыме годым шинчавӱд йӧре рашемдыш илалше еҥ. Вес гана Нуръял школ гыч изирак класслаште тунемше-влакым кондышт. Ужам, ик ӱдыр Александр Захаровын фотожым онча да чарныде шортеш. Герой ӱдырын тукым изаже улмаш, – мане Валентина Васильевна, да шкенжынат кумылжо тодылалте. – Тиде залыш СВО-што вуйым пыштыше сарзе-шамычын лишыл еҥышт талешке-влак дене кылдалтше шуко арверым кондат. Паша моткоч кӱжгӧ. Материалым погаш неле, но кӱлеш… Сарзе землякна-влакым шарнаш – мемнан порысна.
***
Кум тӱрлӧ зал – кум тӱрлӧ шӱлыш. Кажныже оҥай да шкешотан. Тоштерыште кок ий жапыште кугу пашам шуктымо, да эше шуко мом ышташ кӱлеш. Тиде кугезына-влаклан огыл, а мыланна кӱлеш…
Маргарита ИВАНОВА.
Авторын фотожо.
