Геннадий Сабанцев ямдылен.
100 ий ончыч 27 апрельыште Кундемым шымлыше марий ушем (рушлаже Марийское общество краеведения) ышталтын.
Ушемын шочмыжо
Такше тыгайже Краснококшайскыште эн ончыч эше 1923 ийыштак ышталтын улмаш. Тиде пашам тунам Тимофей Евсеев, Валериан Васильев, Михаил Янтемир, Фёдор Егоров, Владимир Мухин (Сави) вораҥдареныт. Но окса шотышто йӧсылыклан, пашам палыше-влак укелан кӧра ушемым вашке тӱчыныт. 1926 ийыште адакат тиде сомыл деке пӧртылыныт, да 27 апрельыште ушемын икымше погынжо эртаралтын. Вуйлатышылан Владимир Мухиным, секретарьлан Валериан Васильевым сайленыт. Мароблисполком ушемлан 1927–1928 финанс идалыкыште лӱмын бюджет окса дене полшаш пунчалын. Тылеч посна тудлан РСФСР-ын просвещенийкалык комиссариатше ешартыш шийвундым ойырен.
Икымше погынымаште 50 наре еҥ лийын. Нуно ушемын Уставшым пеҥгыдемденыт, вуйлатыше орган-влакым – бюро ден ревизионный комиссийым – ойыреныт. Бюрошко Владимир Мухин, Ефим Ермаков, Валериан Васильев, Михаил Пайбердин, Александр Спасский, бюро членыш кандидатлан Михаил Янтемир, Екатерина Тарасова, Дмитрий Китаев сайлалтыныт. Ревизионный комиссийыш кум еҥ – Александр Воздвиженский, Максим Коротков, Михаил Веткин – да кок кандидат – Андрей Эшкинин ден Дмитрий Фёдоров пуреныт.
Кундемым шымлыше марий ушем кугу пашам шуктен шоген: тудо историй, археологий, этнографий, фольклор, калык туныктымаш йодышлам тарватен, тыгак экономикын, пӱртӱсым аралыме пашан тӱрлӧ шӧрынлажым шымлен. Но тӱҥ корныжо историй ден культурым шымлымаш лийын.
Ушем тыгак марий калыкын акрет годсо шарныктышлажым кычалме да шымлыме пашам вӱден. Тидлан 1928 ий кеҥежым ушемын пашаеҥже-влак Валериан Васильев ден Фёдор Егоров икымше гана экспедицийыш лектын коштыныт. Нуно тӱрлӧ верлаште тӱрлӧ кугытан 20 тойымо верым, 5 илемым да 1 пещерым муыныт.
Ушемыште шогышо кажне еҥ шкаланже ойырен налме шымлымаш йыжыҥ дене пашам ыштен. Мутлан, Фёдор Егоров марий калыкын акрет историйжым шымлен, Валериан Васильев «Кугу сорта» секте нерген умылкален, Тимофей Евсеев калык илыш-йӱла ден вургемым шымлен.
1928–1929 ийлаште Кундемым шымлыше марий ушемын пӧлкаже-влак верлаштат почылтыт.
Ушем ышталтме дене у журнал-влак лекташ тӱҥалыныт, тиде – «Марийское хозяйство», «Марий Эл», «МАО». Ушем Моско ден Ленинградысе шанчетӧнежла дене, пошкудо областьла ден республикласе краевед организаций-влак дене, тыгак Финляндийысе финн-угор ушем дене чак кылым кучен шоген.
Шочмо кундемым кумдан да келгын шымлыме пашаште эн ончычак поро деч поро кышам Михаил Янтемир ден Фёдор Егоров коденыт. Икымшыже 1926–1930 ийлаште Марий автоном областьысе кантон-влак нерген «Описания Маробласти» 8 брошюрым луктын, весыже 1929 ийыште «Материал по истории мари» книгам савыктен.
«Огына шымле гын, виян огына лий…»
Кундемым шымлыше марий ушемын ныл ий жапыште шуктымо пашажым 1930 ий 25–28 январьыште область кӱкшытан конференцийыште каҥашеныт. Конференций тыгай йодыш-влакым ончен:
«МАО-што озанлык да культур чоҥымо пашан вичияш планже» (докладым Иван Атюнин ыштен);
«Кундемым шымлыше Марий областьысе ушемын кызыт могай улмыжо да ончыкылык пашаже» (Пётр Куклин);
«Калык туныктымаш тӧнежлаште кундемым шымлыме паша» (Николай Орлов);
«МАО-што научно шымлыше тӧнежым почмаш» (Андрей Эшкинин);
«Экспедицийын уверже почеш, марий калыкын социально-бытовой ден санитар условийже» (Владимир Милославский);
«Марий алфавитым латинизацийыш кусарымаш».
Конференцийыште 70 наре еҥ лийын. Тушто ушемын Каҥашыжым ойыреныт, председательжылан ынде Пётр Куклиным, ответственный секретарьлан Михаил Янтемирым сайленыт. Андрей Эшкининын докладше почеш конференций социалистический культурым научно шымлыше Марий институтым почмо нерген резолюцийым луктын, да тыгай институт 1930 ий октябрь тылзыште почылтын. Кызыт тиде – В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, литературым да историйым шымлыше марий институт (МарНИИЯЛИ).
1920–1930 ийлаште шочмо кундемым шымлыме паша кумдан эртаралт шоген. Тудо моткоч шуко темым авалтен, но ушем тӱҥ тӱткышым марий-влакын национальный уш-акылышт вияҥме дене кылдалтше йодышлан ойырен. Марий краевед-влак шочмо кундемыште але марте йӧршеш тунемдыме, шымлыдыме йодышлам рашемдымашке путырак кугу надырым пыштеныт. Кундемым шымлыше марий ушем тӱрлӧ йыжыҥан пашажым ик ӱжмаш дене виктарен: «Кундемнам огына шымле гын, ме виян огына лий». Ушем шкеже веле огыл тыршен, тыгак шочмо вершӧрым шымлыме пашашке, марий калыкын материальный ден духовный культуржым тунеммашке еҥ-влакымат тӱшкан ушнаш ӱжын.
Кантонлаште кундемым шымлыме пашам тӱҥ шотышто туныктышын вуйлатымыж дене тунемше-влак эртареныт. 1932 ий тӱҥалтышлан школлаште 150 наре тыгай кружок ыштен. Кундемым шымлыше изи пӧлка-влак тыгак Марий педтехникумышто, Курыкмарий, Шернур, Нартас ялозанлык техникумлаште, спорт школлаште да кресаньык молодёжь школлаште ыштеныт.
Кундемым шымлыше марий ушемын почылтмекше, лу ий жапыште шуктымо тӱҥ пашаж гыч эше эндемический зоб (шодылогар) манме черым шымлыме шотышто экспедицийым, Звенигово ден Морко кантонлаште минералопетрографий (кӱыштӧ минерал улмым тергымаш) пашам, завод денфабрик-влакын историйыштым шымлымым палемдыман. 1936 ийыште тудо тӱшка паспортизацийлан ямдылалташ тӱҥалын. Чыла пашаж нергенат ушем «Марийская автономная область» журналыштыже каласкален шоген.
Но 1937 ий толын шуын. Марий краевед-влакым «тошто илышым амал деч посна сӧрастарат» манын титаклаш пижыныт. Тиде ийын Мароблисполком президиумын пунчалже дене Кундемым шымлыше марий ушемым ӧкымеш петырыме. Тушто тыршыше чыла гаяк еҥ-влакым националист манын шояклен титакленыт да лӱен пуштыныт.
Уэш вийланен
Тылеч вара кундемнам кыртмен да тыршен шымлыше посна тӧнеж лийын огыл. 1965 ийыште гына Историй ден культур памятникым аралыше всесоюзный обществе (ВООПИК) шочын. Тудын пӧлкаже Йошкар-Олаштат ышталтын. Тушто чолган тыршыше-влак радамыште тунам МарНИИ-н шанче пашаеҥже-влак Ксенофонт Сануков ден Геннадий Архипов, журналист Михаил Сергеев, Марий краеведений тоштерын тунамсе шанче пашаеҥже Римма Катаева да эше икмыняр чолга еҥ лийыныт. Шочмо кундемым шымлыме да тунемме паша эркын-эркын эртак вияҥын толын. Тушко учёный-историк-влак шукын ушненыт. Моткоч поро пашам ыштен коденыт Ксенофонт Сануков, Геннадий Айплатов, Анатолий Патрушев, Валерий Никитин да молат; суапле пашам шуктен шогат Валерий Патрушев, Сергей Стариков, Ананий Иванов да шуко молат. Ончыкыжым у лӱм, у еҥ, у патриот-влак тиде радамыш товатат ушнат да, 1920–1930 ийлаште у илыш корныш шогалше шочмо кундемнам вияҥдымашке шке вийыштым пуышо-влакын суапыштым авалтен, тудым ончыко шуяш тӱҥалыт.
1980 ийлаште шочмо кундемым шымлыше-влакын погынымо тӱҥ верыш Республикысе С.Г.Чавайн лӱмеш научный библиотекын краеведений пӧлкаже савырнен. Нуно кӱлеш лийме годым кундемнан историйже дене кылдалтше ӱчашымашан йодышлам каҥашаш чумыргеныт. Варажым тыгай погынымашым «Марий краевед» лӱман клубыш савыраш шонымаш шочын.
У клубын икымше погынымашыже библиотекыште 1988 ий 28 январьыште эртаралтын. Тушто библиотекын шочмыжо да вияҥ толмыж нерген мутланеныт. Клубын шочмо татше гычак тудым палыме учёный-историк, профессор Ксенофонт Сануков вуйлатен. А тудын илыш гыч кайымекыже, «Марий краевед» клубым вуйлаташ республикысе кугыжаныш архивын тӱҥ архивистше, краевед, Марий Эл культурын сулло пашаеҥже Алексей Клёновым сайленыт.
Тиде клуб марий шанчыеҥ, писатель-влак, тоштер пашаеҥ, журналист-влак дене чак кылдалт пашам ышта. Кварталлан ик гана погынат. Тыште ты жаплан келшен толшо могай-гынат событий нерген кумдан да келгын кутырат. 28 апрельыште лийше пытартыш вашлиймаш, мутлан, лачак Кундемнам шымлыше марий ушемым ыштымылан 100 ий теммыжлан пӧлеклалтын ыле.
Лаштыкым Геннадий Сабанцев ямдылен.
Снимкыште: «Марий краевед» ушем профессор Сергей Стариковым (ончыл радамыште пурла гыч кумшо) 70 ияш лӱмгечыж дене саламлен. 2026 ий январь.
Фотом ушемын сайтше гыч налме.
