Параньга районлан – 95 ий
«Параньга торф предприятий» ОАО
Кӱкшын аклат, кумылын налыт
Районлан тений 95 ий темын гын, торф предприятийлан – 85 ий. Тыгай кугу ийготан предприятийым 45 ий наре Валерий Данилович Дубников вуйлатен, а кум ий ончыч тудым эргыже Алексей Валерьевич алмаштен.
Эртыме корно
Параньга районышто перерабатыватлыше отрасльын ышталтмыже 1941 ийыште райпромкомбинатын шочмыж дене чак кылдалтын. Тудо озанлыкыште кучылталтше ӱзгарым лукшаш улмаш, но сар тӱҥалмылан кӧра фронтлан кӱлшӧ продукцийыш куснашыже логалын. Тыште санитар-влаклан имне тер ден орвам, омыта ӱзгарым, саркуралым шупшыкташ яшлыкым, меж портышкемым да молымат ямдыленыт.
Сар пытымеке, промкомбинат районысо озанлык-влаклан окнам, омсам, оҥам, Йошкар-Оласе завод-влаклан автокузовлык комплектым, чылажымат тӱҥ шотышто пу гыч, ямдылен шоген. Санденак лӱмжымат вашталтыме – 1972 ийыште пушеҥгым обрабатыватлыше комбинатыш савырнен. А вич ий гыч тушко Шернур торф предприятийын «Элнет» участкыжым ушымо, да тидын негызеш Параньга торф предприятий ышталтын. Но чодырам перерабатыватлымаш тугак производствын ик тӱҥ ужашыж семын аралалт кодын.
– Алексей Валерьевич, ачадам шарналтыде ок лий, шонем.
– Валерий Данилович тышке Шернур торф предприятий гыч толын да тӱҥалтыште кум ий тӱҥ инженерлан ыштен, вара илыш гыч кайымешкыже вуйлатен.
Изи улмем годым ачам дене пырля чӱчкыдынак каныш годым тышке толеденам. Тунам Элнет села воктене торфым перерабатыватлыме верыште брикетым ыштат ыле. Но вара тудо кӱлдымыш савырныш. Школышто тунеммем годым Параньгасе тӱҥ базыште столярный цехыште филенчатый омсам ышташ тӱҥальыч. Тиде паша пеш сайын вияҥ кайыш – сатум тӱрлӧ регионыш колтеныт. Но чодыра шергештмылан да сатум налше шагалеммылан кӧра цехым петыраш логалын. Пилораме гына пашам ыштен. Пырням йыген, оҥам, а тушеч поддоным ямдыленыт да кызытат ямдылат – ужалашат, шке кӱлешланат.
Тунам Элнет участкыште торф ден терысым варен да перерабатыватлен ужалымаш тӱҥ производствыш савырныш.
– Ту жапым мыят сайын шарнем. Предприятийыште ик гана веле огыл лияш, ачада дене ужын кутыраш, тыгай тӱрлӧ вашталтышлан кӧра тургыжланен ойлымыжым колаш логалын. Ончыкылык алмаштышым ямдылаш кӱлмӧ да тендан нергенат мут лектын.
– Мый Казаньысе кугыжаныш энергетике университетым тунем пытаренам. Армий деч вара 2019 ий августышто тышке пашаш пуренам. Ужалыме шотышто менеджер сомылым шукташ ӱшанышт. Вара ачам производствыш, торфым лукмо пашаш шыҥдараш тӱҥале. 2021 ий мучаште 15 гектар у кумдыкым арендыш налме. Тушто чашкер кушкын. Тудым руаш, пундышым куклаш, вӱдыжгӧ верыште каналым ыштен кошташ логалын. Тиде участкым торф лукмо пашалан 2025 ийыште гына ямдылен шуктышна, ачамын кенета колымыж деч вара кок ий гыч.
Но тудо ик ганат ончыкыжо мыйым алмаштет манын огыл. Мыйым тыглай пашаеҥ семынак ончен да пеҥгыдын йодын. Моло деч пеҥгыдынракат докан. Тидыжак пашалан мут кучымым шижаш таратен шоген.
– Санденак вара тыланда вуйлатыме сомылым ӱшаненыт?
– Тыгай кугу пашам шке ӱмбаке налаш мый ӧрмалгышымат. Директор-влак советат изиш кокытеланен. Вет мылам тунам, 2023 ий сентябрьыште, улыжат 27 ий лийын. Ты совет гыч пелыже сулен налме канышыште лийыныт гын, мыйын нерген шагал паленыт. А вес пелыже, кызыт ыштыше-влак, мыйым пашаште ужыныт гын, вигак келшеныт да молыланат темленыт. Ончыч вуйлатышын сомылжым шуктышылан ойыреныт, а индеш тылзе гыч генеральный директорлан пеҥгыдемденыт. Тӱҥалтыште неле ыле. Пашажат палыме лийын, но йодыш почеш йодыш лектын. Эркын-эркын чылалан тунем шумо.
– Умбакыже паша кузерак каен?
– Ковид амал дене ик жаплан производствымат чарен шогалташ логале. Вара СВО-лан кӧра сату шотышто йодмаш иземе. Но тыгай жапыште ме торфым лукмо у участкым ямдылен шуктымашке пашам виктарышна. Продукцийнам ужалаш у регионлам кычалаш пижна. Ончыч 23 регионыш тудым колтен шогымо гын, вара 30 кундемым авалтышна. Нижневартовск, Владивосток, Южносахалинск марте сатуна миен шуо.
Тыгай торашкыже кузе лекме, шонеда? Южносахалинск гыч ик ӱдырамаш Чебоксарыш шоган шындаш келшыше торф ден терыс вартышым налаш толын улмаш. Вучыдымын кушкедлыше пакет гыч йогышо мемнан вартышым пудыратен ончалын, качестве шотышто палынак ойыртемалтмым ужын. Сандене тудым шкеж дене терген ончаш шонен пыштен. Тичмаш контейнерым кужу корно дене наҥгаяш чолгалыкше ситен. Тыге мемнан дене Тора Эрвелке шумеш кылым ыштен. Тылеч посна ме Юл кундем федерал округ мучко, Москва ден Ленинград областьлашке, Краснодар ден Сочи марте сай качестван вартышнам фургон дене колтена. Тӱҥ шотышто оптовик-влак дене пашам ыштена.
– Производствым уэмден толмыдат коеш…
– Кызыт вартышым пакетыш фасоватлыме кумшо цехым автоматизироватлена. Вара кокымшышто тыгаяк пашам шукташ шонена. Икымшыже лапкарак гын, пужыде вашталтен огына керт. Но кызытеш мыланна тидат сита. Производствым автоматизироватлена гынат, пашаеҥ-влакым огына шагалемде, нуным вес пашаш ушена. Кызыт Элнет участкыште да Параньгасе базыште 50 наре еҥ ышта. Торф ден терыс вартышым ямдылаш чыла кӱлеш техникына уло.
– А кузе тудо ямдылалтеш?
– Ты сомыл кок ий шуйна. Торфым лукмеке, базыш шупшыктена. Оралыме годым тушко лончын-лончын вольык терысым оптена, компостыш савырныже манын, ӱмбачше петырена. Вес ийын экскаватор корка дене варена да угыч леведына. Кок ий эртымеке, ты вартышым ДСУ (дозироватлен варыше устройство) гоч колтена, шӱйдымӧ терысым тыгыдемдена. Вара цехлаште тӱрлӧ кугытан пакетыш фасоватлена. Кочкышым кушташ кӱлшӧ вартышыш торф ден терыс деч молым нимом огына ешаре гын, пеледышлан кӱлшыш минерал ӱяҥдышым дозатор дене мыняр-гынат пыштена. Да кеч-кунамат качествылан кугу тӱткышым ойырена. Санденак торф ден терыс вартышнам кӱкшын аклат, торгайыше сеть гоч кумылын налыт.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкылаште: генеральный директор Алексей Дубников; пушеҥгым обрабатыватлыше цехын пашаеҥже-влак Гаптулнур Саляхов ден Алексей Фёдоров; торф ден терыс вартышым ДСУ гоч тыгыдемдымаш; фасовщица Равиля Гилязова.
Юрий Исаковын фотожо.




