Шочмо кундемна мучко
Кӱчыкэҥер гыч – Йошкар Серыш
Канаш веле огыл, ушым пойдараш – теве тыгай шонымаш дене «Марий Эл» газетын пашаче ешыже идалыклан ик гана Марий Элнан ик сӧрал верышкыже тӱшкан лектеш. Тиде гана вашлиймашна Морко районысо Кӱчыкэҥер ял гыч тӱҥале да Нылгудо ял воктенысе Йошкар Сер марте шуйныш.
Мужедаш але рашемдаш?..
Ме чӱчкыдынак ӧрыктарышым шкенан кундем деч ӧрдыжтӧ кычалына. А шоналташ гын, шочмо велна молылан чынжымак оҥай лийын кертеш. Ты оҥайжым эн ончыч Кӱчыкэҥерыште Н.И.Казаков лӱмеш сылнымут-краеведений тоштер почо.
Корно гыч толшым, порын вашлийын, тутло когыльо да шокшо чай дене сийлыме кокла гычак тоштер вуйлатыше Галина Сошина мемнам кок курымат пеле утла ончычсо жапыш пӧртылтыш, 1763 ийыш. Лач тунам элыштына калыкым шотлымо кумшо ревизий лийын. Тушто ончыктымо почеш, Кӱчыкэҥерыште 83 пӧръеҥ илен. Тудын нерген тылеч ончычсо данныйым республикнан кугыжаныш архивыштыже мумо огыл. Тидын годымак тышеч лекше пагалыме еҥ гвардий полковник Павел Курсов «Память сердца» шарнымаш книгаштыже ялын шочмо идалыкше семын 1675 ийым ончыктен. Ялнан вес лӱмлӧ эргыже Миклай Казаковат шке возымаштыже ты датымак пеҥгыдемден. Но кушеч нуно тидым налыныт, мужедаш гына кодеш.
Сандене утларак лишыл жапыш пӧртылына. Ялыште черкым 1911 ийыште Озаҥ епархий чоҥыктен – тиде раш. Тылеч вара тӱҥалтыш школым (земский тӱҥалтыш училище маналтын тунам) кунам нӧлтымӧ – тидымат иканаште рашемден кертме огыл. 1981 ий марте тудо шке пашажым шуктен, а 1995 ийыште тыште тоштерым почмо. Тоштерым тӱҥалтыш гычак Галина Сошина вуйлата. Почмо деч вара жап шукат эртен огыл – шеҥгекыла лекме пӧртӧнчылнӧ шӱймӧ верым ужын шуктымо. Тудым пелашыж дене рончаш пижыныт. Леведыш калайымат налын пыштеныт, но умбакыже нимом тарваташ лийын огыл. Тоштымарийлан пелештымеке веле тидым ыштен кертыныт. Рончымо годым меҥге ден оҥа коклаште карандаш дене 1915 манын возымым ужыныт. Пӧртӧнчыл эн вараш чоҥалтын гын, ту ийын ыштен пытарыме, векат. Кеч ты датыжым пален налме. Адакше школжымат черке семынак Озаҥ гыч толшо руш мастар-влак чоҥеныт.
Модын ончыктымо сӱан
Тоштер ваштарешак кужу жап ты школ вуйлатышылан да туныктышылан ыштыше Юрий Курсовын суртшо верланен. Тудын пӧрт пырдыжыштыже тыге возымо: «Ты суртышто 1927 ий июльышто кинолан икымше комсомол сӱан лийын». Галина Климентьевна тидын нергенат оҥайым шарныктарыш. Марий шымлызе-влак, нунын кокла гыч иктыже ты ял гычак лекше Михаил Янтемир лийын, марий сӱаным войзаш Москва гыч толшо съёмочный группым конденыт. Но сӱаным ыштен войзыкташ иктат келшен огыл. Тунам ялын чолга активист эргыже Павел Курсов деч йодыныт: «Тый самырык улат, модын ончыктымо сӱаным мыланна организоватле». Тудо калыкым чумыра да полшаш йодеш, но вурсымым гына колеш. Тыгодым умылышат лектеш. Ончыкылык поэт Миклай Казаковын Иван ачаже погынышо-влак ончылно ушан ойым каласа: «Мом лӱшкена? Павлушыжо шкенаныс, айста полшена». Тудо улан илыше лийын гын, колыштыныт, векат. Сӱанетым ыштат. Казак Иванет (тыге маныныт тудым) сӱан лектын каяш шке суртшым пуа. Киношто ончыктымо почеш, вич тарантас дене тушеч кудал лектыт. Вара нуно ял урем дене кӱшкыла кӱзат. Сӱанже Курсовмытын суртышт ончылно да кӧргыштӧ эрта. «Э-э, лоҥыт вет самырык вате-шамычет! Кӧ пала, ала тушто мыйын паваят кушта», – ойла Галина Климентьевна.
Мемнан дене вашлиймашке ӱжмӧ почеш пошкудо Элекэҥер ялын эргыже, Коркатово лицейын туныктышыжо, краевед кумылан Валерий Подбойкинат толын ыле. «Марийцы» маналтше ты кино нерген шымлымаш пашам возен гын, пала: тудым МАО-н визымше ийжылан ыштеныт. Тыгай акций Россий мучко эртаралтын – шагалрак чотан калык-влакын илышыштым ончыктеныт. Но кодшо курымысо 30-шо ийлаште тудым войзышо-влакым репрессийыш колтеныт. Да 70-80 ий гыч веле ты кином архив гыч пургед луктыныт да марлаҥденыт.
– Киножо икмыняр ужашан. Мемнан Элекэҥер ялыште, кеч тышечын пел километр веле, чылт марий вера дене иленыт – тидым Михаил Янтемир пален. Ялна воктенысе Сӱрем отышто кумалтышым эре 12 июльышто эртареныт. Но ту гана игече начаррак лийын, да чыла войзен кертын огытыл. Сандене 13 июльышто ешартыш съёмкым ыштеныт. Ялысе сӱретыште мыйын кокам ужаш лиеш – йыдалым пидын шинча. А Кӱчыкэҥерысе сӱаным 14 июльышто сниматленыт. 15 июльышто пошкудо Кожлаерыште эртыше пазар кечым ончыктеныт. Чыла тидым кызыт ончалат, да оҥайын веле чучеш, – радамлен нале Валерий Александрович да эше ӧрыктарыш: – А паледа, сӱаныште савушмарийым кӧ модеш? Ончыкылык драматург Сергей Николаев. Кӧ пала, ала «Салика» пьесыштыже ты сӱанымак шарналтен ончыктен. Тӱҥалтыште тудо «Полатовын сӱанже» маналтын. А сӱан сайын эртымылан мутым кучышо лувуйжо Павел Курсов, ончыкыжо сар жапыште дивизий штабым вуйлатыше, шкежак лийын. Манмыла, илышыште чыла событий кылдалтеш. Но ик йоҥылышым тӧрлыде ок лий: ты кином 1927 ийыште огыл, а 1928 ийыште сниматлыме. Тидым жапше годым возен кодымо да кызыт МарНИИЯЛИ-ште аралалтше отчётат пеҥгыдемда.
Кӧргыштыжӧ кучен
Но эн кугу шарнымашыже, мутат уке, Николай Иванович Казаков дене кылдалтше ыле, вет тоштержат тудын лӱмеш почылтын. Галина Климентьевна тудым шкенжым илымыж годым ужын огыл гынат, ялысе кугурак ийготан-влакын каласкалымышт гыч шуко оҥайым пала. Миклай улан ешыште шочын, манна. Но ачаже тудым весе деч шочшылан шотлен да чаманен огыл. Санденак эрге нелын кушкын, кеч пеш чулым лийын. Эре ала-мом шонен луктын. Йоча-влакым Патки кугызан пакчашкыже олма шолышташ пураш таратен. Але чашкерлашке снеге погаш вӱден каен. Тунамак олык покшелне изи концертым ыштен модыктен, почеламутым лудын. Возымо кумылжат изиж годымак почылтын. Йоча газетыш заметкылам Пыстыл шолыплӱм дене колтеден. Икана туныктышыж нерген ала-мом удам серымыжлан пылыштӱҥжӧ воктечат логалын. Вара почеламутым возаш пижын… Ачажын ура чон дене лӱялт колымыж деч вара тудо илышым йӧршын вес шинча дене ончалын. Ешыжлан полшаш манын, кугурак йоча семын паша корныш шогалаш вашкен, Йошкар-Олаш толын лектын. Возаш кумылан эргым чаманен, «Ямде лий» газетыш пашаш налыныт.
А умбакыже илыш корныж нерген чыла палымыла чучеш. Но Николай Иванович шуко секретшым кӧргыштыжӧ кучен, шагаллан ойлен. Тукым шольыжо Юрий Курсовлан колтымо серышлаштыже гына жапын-жапын чонжым почын. Кумшо ватыжлан Надежда Боченинам налмыж деч вара тыге возен: «Мый, тиде ӱдырымаш дене ушнымешке, пиалым пален омыл. А кызыт шот дене илем, куанен, пашаш каем, куанен, мӧҥгӧ толам…» Тудын дечак шочшо йочажлан пӧлеклыме «Эрикын каникулжо» повесть книгажымат тыгаяк нӧлтшӧ кумыл дене возен. Но пелашыже колымеке да Эрик эргыж дене кыл кӱрлмеке, черланыше калык поэтым Анук шӱжаржын Алексей эргыже гына ончен. Тунам тукым шольыжлан тыге серен: «Йолем пеш коршта… Лектын шинчам пӧрт ончыко, вожылмыла веле чучеш, да мӧҥгӧ пурем. Ик кагазым амыртем да шуэн колтем, вес кагазым амыртем да шуэн колтем. Паша нимынярат ок ушно…» А вес серышыштыже больнице еда коштмыж нерген ӧпкелен возен – тиде 1989 ийыште лийын. Да тылеч вара шукат илен огыл. А вет сарыште кредалмыж годым тудо нелын сусырген – йолжым шырпын-шырпын погеныт да госпитальыште эмленыт. Очыни, тидын эҥгекшак угыч палдырнен да ӱмыр кӱрылтмашке шуктен.
А ме Валерий Подбойкин дене коктын ты школышто тунемме жапнам, лачшымак 1968 ий 15 январьым, шарналтышна. Тунам Николай Иванович тыште 50 ияш лӱмгечыжым палемдыш. Тудын дене пырля поэт-влак Семён Вишневский ден Мирон Большаков толыныт ыле. Мый лӱмгечызын «Туныктышемлан», а Валерий «Миша» почеламутлажым лудна. Тудо кажныланна мом-гынат сугыньлен ойлыш, йоча чонешна келге кышам кодыш.
Галина Климентьевна тыгак ойлыш: «Кӱчыкэҥерыште кеч-кӧм нал, шукынжо чапланыше улыт…» Ончыч палемдыме дене пырляк тыгай радамыште утларак палыме семын ты школыштак туныктышо, вара Морко кантисполкомым, умбакыже Йошкар-Олаште статбюром вуйлатыше Николай Беклемишевым, Совет Ушем Герой Зосим Красновым ончыкташ лиеш. Но тоштерыште тысе веле огыл, пошкудо ялла гыч лекше чапланыше еҥ-влак денат палдарыме. Нунын нерген, нине яллаште лиймеке, мутым луктына. Тысе калык нунын денат тыгак кугешна.
Радамлын да ӱмбала
Тоштер кундемнан историйже да еҥже-влак дене веле огыл кумылым тарвата, калык йӱлам чапландарымыж денат ӧрыктара. Сӱанватым чиктымым иктаж вес тоштерыште ужында? Тыште тидлан лӱмын программым ямдылыме. Галина Климентьевнан шкенан пашаеҥнам, Кужэҥер велын ӱдыржым, Морко сӱанватыш савырымыжым ме ӧрын ончен шинчышна. Мыняр тӱрлӧ вургем ден сӧрастарыш тидлан кӱлыт! Да кажныжым радамлын, ӱмбала чийыман.
– Теве тиде шем шовырым да кеҥежымсе шарпаным Юрий Валентиновичын (мыйын – авт.) аваже Зоя павай пӧлеклен, телымсе шарпаным вес пошкудо Элексей Валян Анастасия павайже тӱрлен коден. Моло вургемымат – марий тувырым, нашмакым, ончылсакышым – тыгак погымо. А оҥ йолва ший аршашым, шиян ӱштӧ почкамам, тупрӱдӧ аралтышым, кишкывуйым, вуйимым Настук Галя пуэн. Молан чыла тиде кӱлеш? Жап эртыме семын нуно йомыт, кузе чын чикташ кӱлмӧ мондалтеш, ик кундемысе ойыртемым весын дене лугат. Марий сӱанжымат шуэнрак да шуэнрак эртарат. Мемнан ялыштат чылт марий сӱанже латныл ий ончыч лийын. Тугеже тусо чием ойыртемым кеч тоштерыште арален кодаш кӱлеш. Сандене сӱанватым чиктыме, сӱаныште могай семӱзгар дене шоктымо программым ямдыленна да тидын дене калыкым, кушкын толшо тукымым палдарена, – каласыш тоштер вуйлатыше да кумылнамак савырыш.
Тумыжо кукшо, но шарна
Вара ме, ялна мучко ончен волен, пошкудо Элекэҥер деке лишемна. Ял тӱрыштӧ кӱкшӧ кукшо тумым ужна. «Тудо иктаж 500 наре ияш, Пугачёв пуламыр годсо жапым шарна», – каласыш Валерий Подбойкин. Тудын ик сарзыже нелын сусырген. Колымекше, тышечын 4 километр ӧрдыжтӧ (кызыт ту верым кумалме курык манына) тоеныт. Сарыште лийше ик еҥ каласкален: рекрутыш кайыше-влак кокла гыч кӧ тушко миен пелештен, чылан илыше пӧртылыныт. «Чын але уке, ом пале, – мане Валерий Александрович, – но кызытат армийыш кайышаш-влак тушко коштыт».
Тумо деч ӱлыкыла ялыш пурымо годым тораштак огыл кӱшкӧ нӧлталт шогышо Сӱрем отым кидше дене ончыктыш: «Лачак тушто «Марийцы» кинон ужашыжым войзымо. Ӱлнырак марий шӱгарыште кок кӱ кия, нунат Пугачёв годсо улыт». Ынде ялын лӱмлӧ еҥже-влак дене кылдалтше верыш миен шуна. Теве ты тураште басньым возышо мастар поэт Мирон Большаков илен. А изиш кӱшнырак 1917 ийыште Бирскыште икымше марий погыным чумырышо да вуйлатыше-влак кокла гыч иктыже, 1918 ийыште 33 смола заводым ушен шогышо «Союзбытхим» артельым шке ялыштыже организоватлыше чолга еҥ Василий Ипатовлан (Ивановлан) шарнымаш кӱм шогалтыме.
Корнына Эҥерсолашке шуйныш. А ты ялыште калык семӱзгар мастар, «Муро сем» этнографий ансамбль вуйлатыше Пётр Эчейкин ден писатель-журналист Геннадий Алексеев шочыныт. Икымшыжын суртшо воктенак лийна. Тудым, тӧрлен, ик жаплан шкешотан тоштерыш савырыме ыле, ынде тушто Рушарня школ верланен. А пӧртшӧ ончылно уста еҥлан эсогыл шарнымаш монументым шогалтыме. Теве кӧмыт кундемнам чапландареныт.
Мыланнат тудо келшыш
Тылеч вара мемнам Сӱрем ото деч тораштак огыл Нылгудо ял велне верланыше кӱкшӧ гына Йошкар Сер вучен.
– «Кугу Какшан» заповедникын кугурак шанче пашаеҥже Геннадий Богданов Коркатово лицейын тунемшыже-влак дене шанче пашам вӱден шога. Кажне шошым да кеҥежым нуно, тышке толын, шымлымашым эртареныт. Кугу пашам шуктен биологийым туныктышо Валентина Васильева. Мыят экологий йолгорным ыштымаште полшенам. А тудо тысе кушкылым, лывым да монь тӱрлӧ велым шымлен, эскерен, – каласыш, тушко мийымекына, Валерий Подбойкин да ик оҥайым ончыктыш: – Пушеҥгыште ош регенчым ужыда? Тыгай регенче яндар южан верыште гына кушкеш. Тудо тыште кудымшо степень яндарлыкан.
Варажым мый республикнан Экологий лӱдыкшыдымылык, пӱртӱс дене пайдаланымаш да калыкым аралымаш департаментшын сайтышкыже пурен рашемдышым: тыште Россий Федерацийын да Марий Элын Йошкар книгашкышт пуртымо 12 тӱрлӧ кушкыл, 4 тӱрлӧ регенче, 3 тӱрлӧ моко кушкеш, 3 тӱрлӧ кайык, 8 тӱрлӧ насекомый, тидын шотыштак махаон ден кугу переливница гай шуэн вашлиялтше лыве-влак, илат.
– Икмыняр ий ончыч Кӱчыкэҥер тоштер деч Йошкар Сер марте турист маршрутым почаш тарваненна ыле, – мутланымашке ушныш Галина Сошина. – Эн ончыч Эҥерсола школын тунемшыже-влак дене коштын савырнышна. Маршрут тунемше-влаклан келшыш. Туныктышо Мариана Бутенина турист маршрутым пойдараш проектым возаш кумылаҥе. Проект сеҥышыш лекте, да ойырымо окса дене каныме верым сӧрастарышна. Тиде маршрут калыклан моткоч келшыш да ынде икмыняр ий пашам ышта.
Мыланнат тудо пеш келшыш. Эше мийымына вашеш тоштерын пашаеҥже Альберт Архипов лӱмын ямдылыме верыште шылым кӱктен, тутло кол шӱрым да шудан чайым шолтен ямдылен ыле. А кочмо-йӱмӧ кокла гыч шӱвыр да ӱдырвуч дене шоктен куандарыш. Эше меат тӱмыр дене перкален полшышна. Пеш сай шарнымашым кодыш шочмо велысе тиде вашлиймаш. Кумыл нӧлтын пӧртылна.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкылаште: Галина Сошина пашаеҥна Эльвира Казаковам Морко вел сӱанватыш савырыш; Валерий Подбойкин – Василий Ипатовлан (Ивановлан) шарнымаш кӱ воктене; тоштерын да «Марий Эл» газетын пашаеҥже-влак – Йошкар Серыште; Альберт Архипов шӱвыр дене шокта, журналистна Алевтина Байкова тӱмырым пералта.
Юрий Исаков ден Михаил Скобелевын фотошт.
